ICJ က မြန်မာကို ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ် — ၉ မဲနှင့် ၆ မဲ
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
အမိန့်ထွက်ပြီ။ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်၊ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ဟိတ်မြို့ (The Hague) ငြိမ်းချမ်းရေးနန်းတော် (Peace Palace) မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) ဥက္ကဋ္ဌ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝ ယူဂျီ (Judge Iwasawa Yuji) က ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံက မြန်မာနိုင်ငံကို စွဲဆိုထားတဲ့ ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုအမှုမှာ အပြီးသတ် အမိန့်ကို ၃ နာရီကြာ ဖတ်ကြားခဲ့တယ်။ ဟိတ်မြို့ မနက် ၁၀ နာရီ — မြန်မာစံတော်ချိန် ညနေ ၃ နာရီခွဲ၊ ကနေဒါ တိုရွန်တို မနက် ၄ နာရီက စတင်ခဲ့တယ်။
တရားသူကြီး ၁၅ ဦးပါဝင်တဲ့ အဖွဲ့က ၉ မဲ၊ ၆ မဲနဲ့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ် — မြန်မာနိုင်ငံသည် ရခိုင်မြောက်ပိုင်း ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့အပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု တားဆီးရေးနှင့် အပြစ်ပေးရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ် (Genocide Convention) ပါ တာဝန်တွေကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။ ဒါက ICJ သမိုင်း ၈၀ မှာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ပထမဆုံး ဆုံးဖြတ်ခဲ့တဲ့ အမိန့်ဖြစ်တယ်။ အမိန့်က အပြီးအပြတ်ဖြစ်ပြီး အယူခံဝင်လို့ မရဘူး။ မနေ့က ကြိုတင်ဆောင်းပါးမှာ အမိန့်မချခင် သိထားရမဲ့အချက်တွေကို စုစည်းတင်ပြခဲ့တယ် — အခု အမိန့်အတိုင်း ဘာတွေ ဖြစ်လာလဲဆိုတာ ဒီဆောင်းပါးမှာ တင်ပြတယ်။
အမိန့်အကျဉ်းချုပ် — ဘာတွေ ဆုံးဖြတ်ခဲ့လဲ
တရားရုံးက စွဲချက်တစ်ခုချင်းစီကို သီးခြားဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ အဓိက အမိန့်ချက်တွေက ဒါတွေပဲ —
၁။ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ် — ၉ မဲ၊ ၆ မဲ။ တရားရုံးရဲ့ အမိန့်စာအတိုင်းဆိုရင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ရခိုင်မြောက်ပိုင်း ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့အပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ ဒါက အမှုရဲ့ အဓိကအချက်ဖြစ်ပြီး၊ တရားရုံးက "မြန်မာဟာ ရိုဟင်ဂျာလူဦးရေရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု သဘောတူစာချုပ်ပါ လုပ်ရပ်တွေကို ကျူးလွန်ခဲ့တယ်ဆိုတာ အပြည့်အဝ ယုံကြည်လက်ခံတယ်" လို့ ဆိုတယ်။
၂။ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်လိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် ရှိတယ်။ ဒါက သက်သေပြဖို့ အခက်ဆုံးအပိုင်းဖြစ်ခဲ့တယ်။ တရားရုံးက မြန်မာရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ရှင်းပြနိုင်တဲ့ "တစ်ခုတည်းသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်တဲ့ ကောက်ချက်" (only reasonable inference) က ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့ရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ပဲလို့ ဆုံးဖြတ်တယ်။ စစ်ဆင်ရေးရဲ့ အတိုင်းအတာနဲ့ နည်းလမ်းတွေဟာ လူထုကို အပြစ်ပေးဖို့ လိုတာထက် "အများကြီး ကျော်လွန်နေပြီး၊ အဖွဲ့ရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီတယ်" လို့ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက ဆိုတယ်။
၃။ တားဆီးဖို့ ပျက်ကွက်တယ်။ မြန်မာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို တားဆီးရမဲ့ တာဝန် (obligation to prevent) ကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်။ လက်နက်ကိုင် အရပ်သားတွေ စစ်ဆင်ရေးမှာ ပါဝင်ခဲ့တဲ့အချိန်မှာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိတယ်ဆိုတာ မြန်မာဘက်က သိသင့်တယ်လို့ တရားရုံးက ဆိုတယ်။
၄။ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်တယ်။ မြန်မာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို ကျူးလွန်သူတွေ — တပ်မှူးတွေအပါအဝင် — ကို စုံစမ်းစစ်ဆေး၊ တရားစွဲ၊ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်ခဲ့တယ်။ သဘောတူစာချုပ် အပိုဒ် ၃ ပါ ပြစ်မှုတွေနဲ့ အပိုဒ် ၁၊ ၄၊ ၆ ပါ အပြစ်ပေးရေး တာဝန်တွေကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။
၅။ လူထုကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ဖို့ လှုံ့ဆော်ခဲ့တယ်ဆိုတာတော့ မဆုံးဖြတ်နိုင်ဘူး။ စစ်တပ်ရဲ့ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာတွေထဲက တချို့က ရိုဟင်ဂျာမဟုတ်သူတွေကို ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် အကြမ်းဖက်ဖို့ အားပေးခဲ့တယ်ဆိုတာ တရားရုံးက လက်ခံတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီစာတွေကို အဖွဲ့တစ်ခုလုံးကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ရေးခဲ့တာလို့၊ ဒါမှမဟုတ် ဖတ်သူတွေက အဲဒီလို နားလည်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက "အပြည့်အဝ မယုံကြည်နိုင်ဘူး" (not fully convinced) လို့ ဆိုတယ်။ ဒါကြောင့် တိုက်ရိုက်နဲ့ အများပြည်သူကို လှုံ့ဆော်မှု (direct and public incitement) စွဲချက်ကို တရားရုံးက မဆုံးဖြတ်ခဲ့ဘူး။
၆။ လျော်ကြေးပေးရမယ်။ မြန်မာမှာ ရိုဟင်ဂျာ ထိခိုက်နစ်နာသူတွေကို ကုစားမှု (reparations) ပေးရမဲ့ တာဝန် ရှိတယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။ ပမာဏနဲ့ ပုံစံအသေးစိတ်ကိုတော့ နောက်အဆင့်မှာ ဆုံးဖြတ်မယ်။ ကုစားမှုက ထိခိုက်မှုနဲ့ အချိုးကျရမယ်။ မြန်မာက ဒီအမိန့်ပြီး ၂ နှစ်အတွင်း ကုစားမှုကို ဘယ်လို အကောင်အထည်ဖော်မလဲဆိုတဲ့ အစီရင်ခံစာကို တင်ပြရမယ်။ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက မြန်မာဟာ ထိခိုက်သူတွေ ဒါမှမဟုတ် သူတို့ရဲ့ အပေါင်းအသင်းတွေကို "ဖြစ်နိုင်သမျှနဲ့ သင့်တော်သမျှ" လျော်ကြေး ပေးဖို့ ကြိုးစားရမယ်၊ ဒုက္ခသည်တွေ ဘေးကင်းစွာ ပြန်လာနိုင်အောင် ကူညီရမယ်လို့လည်း ဆိုတယ်။
တရားရုံးက ဘာတွေ တွေ့ခဲ့လဲ
အမိန့်ဖတ်ကြားချိန်မှာ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက တရားရုံးရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို တစ်ခုချင်း ဖတ်ပြခဲ့တယ် —
- ၂၀၁၇ "ရှင်းလင်းရေး" စစ်ဆင်ရေးမှာ ရိုဟင်ဂျာ ၁၀,၀၀၀ လောက် အကြမ်းဖက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရတယ်။ မြန်မာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်တွေက ရိုဟင်ဂျာ အရပ်သားထောင်ပေါင်းများစွာကို သတ်ဖြတ်တယ်၊ မုဒိမ်းမှု အစုလိုက်အပြုံလိုက် ကျူးလွန်တယ်၊ ကလေးတွေအပေါ် အလွန်အမင်း အကြမ်းဖက်တယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဘက် ထွက်ပြေးနေသူတွေကိုပါ တိုက်ခိုက်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆိုတယ်။
- စစ်ဆင်ရေးမတိုင်ခင် ရခိုင်မြောက်ပိုင်းမှာ နေထိုင်တဲ့ ရိုဟင်ဂျာ ၈၁၅,၀၀၀ လောက် ပစ်မှတ်ထားခံခဲ့ရတယ် — ဒီအရေအတွက်က သဘောတူစာချုပ်အရ "သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်း" (substantial part) ဖြစ်တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။
- ရိုဟင်ဂျာတွေဟာ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကား၊ အနုပညာ၊ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာရှိတဲ့ သီးခြား တိုင်းရင်းသားအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး၊ သဘောတူစာချုပ်က ကာကွယ်ထားတဲ့ အဖွဲ့ဖြစ်တယ်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ခွဲခြားဆက်ဆံခံခဲ့ရတယ် — ၁၉၈၂ နိုင်ငံသားဥပဒေက တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးကို အသိအမှတ်ပြုပေမဲ့ ရိုဟင်ဂျာကို မပြုဘူး။
- သဘောတူစာချုပ် အပိုဒ် ၂ ပါ လုပ်ရပ်တွေ — (က) သတ်ဖြတ်မှု၊ (ခ) ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်စေမှု၊ (ဂ) အဖွဲ့ကို ဖျက်ဆီးဖို့ ရည်ရွယ်တဲ့ နေထိုင်မှု အခြေအနေတွေ ဖန်တီးမှု၊ (ဃ) မွေးဖွားမှုကို တားဆီးမှု — အားလုံးကို တရားရုံးက တွေ့ခဲ့တယ်။ "ဘင်္ဂါလီ" လို့ ခေါ်တဲ့ သူတွေအတွက် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်နဲ့ ကလေး ၂ ယောက်ထက် မမွေးရဆိုတဲ့ အမိန့်ဟာ ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့ရဲ့ မွေးဖွားမှုကို လျှော့ချဖို့ ရည်ရွယ်တဲ့ အတင်းအကျပ် အစီအမံဖြစ်တယ်လို့ တရားရုံးက ဆိုတယ်။ မုဒိမ်းမှုတွေကိုလည်း လူထုရဲ့ မျိုးပွားနိုင်စွမ်းကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်စေဖို့ ရည်ရွယ်ခဲ့တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်တယ်။
- စစ်တပ်က ရိုဟင်ဂျာတွေကို "လူသားမဆန်သူ" (sub-human)၊ "အကြမ်းဖက်ခြိမ်းခြောက်မှု" လို့ ပုံဖော်တဲ့ အမုန်းစကားကို စနစ်တကျ၊ ညှိနှိုင်းပြီး ဖြန့်ခဲ့တယ်။ ဒီအမုန်းစကားလှုပ်ရှားမှုနဲ့ ရှင်းလင်းရေးစစ်ဆင်ရေးတို့ ထပ်နေခဲ့တယ်။
- မြန်မာဟာ သက်သေတွေကို ဖျက်ဆီးခဲ့တယ် — အလောင်းတွေကို မီးရှို့တယ်၊ တခြားနည်းနဲ့ စွန့်ပစ်တယ်၊ ရှင်းလင်းရေး လုပ်ခဲ့တဲ့ နေရာတွေကို မီးရှို့ပြီး မြေထိုးစက်နဲ့ ဖျက်ဆီးခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆိုတယ်။
- မြန်မာဟာ စွပ်စွဲချက်တွေကို တကယ်စုံစမ်းစစ်ဆေးဖို့ ပျက်ကွက်တယ်၊ သက်သေနဲ့ အထောက်အထားတွေကို ပေးဖို့ ငြင်းဆန်ခဲ့တယ်။ ဂမ်ဘီယာဘက်က သက်သေတွေရဲ့ ထွက်ဆိုချက်တွေကို တရားရုံးက ယုံကြည်လက်ခံတယ် — သူတို့ရဲ့ အဓိကထွက်ဆိုချက်တွေကို အပြန်အလှန် စစ်မေးရာမှာ မချေပခဲ့ဘူး။
ဘော့စနီးယားနဲ့ ဘာကွာလဲ — ဘာလို့ သမိုင်းဝင်လဲ
ICJ က လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုအမှုမှာ အနှစ်သာရ အမိန့်ချခဲ့တာ သမိုင်းမှာ ဒါက တတိယအကြိမ်မြောက်ဖြစ်တယ်။ ပထမတစ်ကြိမ်က ဘော့စနီးယားအမှု (၂၀၀၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆)။ အဲဒီအမှုမှာ တရားရုံးက ၁၉၉၅ ဇူလိုင် ဆရီဘရီနစ်ဇာ (Srebrenica) မှာ ဖြစ်ခဲ့တာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဖြစ်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ပေမဲ့၊ ဆားဗီးယားနိုင်ငံကိုယ်တိုင် ကျူးလွန်တာမဟုတ်ဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ ဆားဗီးယားကို အပြစ်ပေးခဲ့တာက တားဆီးဖို့ ပျက်ကွက်တာနဲ့ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်တာပဲ ဖြစ်တယ်။
အရေးအကြီးဆုံးက လျော်ကြေးကိစ္စ — ဘော့စနီးယားအမှုမှာ တရားရုံးက ဆားဗီးယားကို လျော်ကြေး တစ်ပြားမှ မပေးခိုင်းခဲ့ဘူး။ တရားရုံးရဲ့ အမိန့်ကြေညာချက်ကိုက လုံလောက်တဲ့ ကျေနပ်မှု (satisfaction) ဖြစ်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။
မြန်မာအမှုမှာ ဒါက ပြောင်းသွားပြီ။ မြန်မာဟာ နိုင်ငံကိုယ်တိုင် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခံရတဲ့ ပထမဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သွားပြီ။ ပြီးတော့ လျော်ကြေးကိစ္စမှာလည်း ဘော့စနီးယားနဲ့ မတူဘူး — တရားရုံးက မြန်မာမှာ ကုစားမှု ပေးရမဲ့ တာဝန် ရှိတယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ ပမာဏကို နောက်မှ ဆုံးဖြတ်မယ်ဆိုပေမဲ့၊ လျော်ကြေးဆိုတဲ့ တံခါးကို ဖွင့်ပေးလိုက်ပြီ။ ဒါက ဘော့စနီးယားက သင်ခန်းစာနဲ့ လုံးဝ ကွာခြားတဲ့ အချက်ပဲ။
ရိုဟင်ဂျာတွေ ချက်ချင်း ပြန်ရမှာလား၊ လျော်ကြေးရမှာလား
ရိုးရိုးသားသား ပြောရရင် — ချက်ချင်းတော့ မရဘူး။ အမိန့်က ထွက်ပြီ၊ ဒါပေမဲ့ အမိန့်နဲ့ လက်တွေ့က မတူသေးဘူး။
ဂမ်ဘီယာ တောင်းထားတဲ့ ကုစားမှုတွေက အများကြီးပဲ — ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ ဂုဏ်သိက္ခာရှိရှိ ပြန်လာခွင့်၊ မြေနဲ့ ပစ္စည်းတွေ ပြန်ပေးရေး၊ မိသားစုတွေ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး၊ ကာယနဲ့ စိတ်ပိုင်း ကုသရေး၊ ပျောက်ဆုံးသူတွေကို ရှာဖွေရေး၊ သေဆုံးသူတွေကို ရိုဟင်ဂျာ ဓလေ့ထုံးစံအတိုင်း ပြန်လည်မြှုပ်နှံရေး၊ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကနေ ကာကွယ်ရေး၊ ရိုဟင်ဂျာလို့ မိမိကိုယ်ကို သတ်မှတ်ခွင့်၊ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနေထိုင်လုပ်ကိုင်ခွင့်၊ ပြန်ပေးလို့ မရရင် လျော်ကြေးပေးရေး။ တရားရုံးက လျော်ကြေးပေးရမဲ့ တာဝန်ကို အမိန့်ချခဲ့တယ်၊ ဒုက္ခသည်တွေ ဘေးကင်းစွာ ပြန်လာနိုင်အောင် ကူညီရမယ်လို့လည်း ဆိုတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပမာဏနဲ့ ပုံစံကို နောက်အဆင့်မှာ ဆုံးဖြတ်မယ် — ဒါကြောင့် ငွေလျော်ကြေး ဘယ်လောက်ရမလဲဆိုတာ အခုထိ မသိရသေးဘူး။
- အမိန့်ကို လိုက်နာဖို့က မြန်မာဘက်က လိုတယ်။ စစ်ကောင်စီက လိုက်နာဖို့ မဖြစ်နိုင်သလောက်ပဲ။ ၂၀၂၀ ယာယီအမိန့်ကိုတောင် လိုက်နာခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။
- ICJ မှာ အမိန့်ကို အတင်းအကျပ် လိုက်နာခိုင်းတဲ့ လက်နက်မရှိဘူး။ လုံခြုံရေးကောင်စီကနေသာ အရေးယူနိုင်တယ် — ဒါပေမဲ့ တရုတ်နဲ့ ရုရှားက ဗီတိုအာဏာ (veto) သုံးပြီး ပိတ်နိုင်တယ်။
- ရခိုင်မှာ အခုထိ တိုက်ပွဲတွေ ဆက်ဖြစ်နေတယ်။ ပြန်ဖို့ ဘေးကင်းတဲ့ အခြေအနေကိုက မရှိသေးဘူး။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နဲ့ ကုလသမဂ္ဂရဲ့ ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၃၁ စာရင်းအရ စခန်းတွေမှာ ရိုဟင်ဂျာ ၁,၂၀၈,၀၁၈ ဦး ရှိနေတယ်။
ဒါပေမဲ့ အမိန့်က အရေးမပါဘူးလို့ မဆိုလိုဘူး။ အမိန့်က သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်မယ်၊ ICC နဲ့ အာဂျင်တီးနားအမှုတွေအတွက် အားကောင်းတဲ့ သက်သေဖြစ်မယ်၊ နိုင်ငံတကာရဲ့ ဖိအားနဲ့ ဒဏ်ခတ်မှုတွေကို အားဖြည့်ပေးမယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံရေး ပြောင်းလဲတဲ့အခါ ကုစားမှုကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ အခြေခံဖြစ်မယ်။ တရားမျှတမှုက ချက်ချင်းမရောက်ပေမဲ့၊ အမိန့်က တရားမျှတမှုရဲ့ တံခါးကို ဖွင့်ပေးတာပဲ။
ICC နဲ့ အာဂျင်တီးနားအမှုတွေ ဆက်သွားမယ်
ICJ အမိန့်က နိုင်ငံတော်ရဲ့ တာဝန်ကိုသာ စစ်ဆေးတာ — လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းရဲ့ ရာဇဝတ်မှုကို မစစ်ဆေးဘူး။ ဒါကြောင့် တခြားအမှုတွေက သူ့ဘာသာ ဆက်သွားမယ်။ ပြီးတော့ အခု ICJ ရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေက အဲဒီအမှုတွေအတွက် အားကောင်းတဲ့ သက်သေဖြစ်လာပြီ။
ICC (အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံး) — ၂၀၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၇ မှာ ICC ရှေ့နေချုပ်က မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်းထုတ်ပေးဖို့ လျှောက်ထားတယ်။ စွဲချက်က လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုမဟုတ် — ရိုဟင်ဂျာတွေကို ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးမှုနဲ့ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှု (လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှု)။ အဲဒီလျှောက်ထားချက်က အခုထိ ICC တရားသူကြီးတွေရှေ့မှာ ဆိုင်းငံ့နေတယ်။ ICJ က နိုင်ငံကို အပြစ်ပေးတာနဲ့ ICC က လူပုဂ္ဂိုလ်ကို တရားစွဲတာ မတူဘူး — နှစ်ခုလုံး တစ်ပြိုင်နက် သွားနိုင်တယ်။
အာဂျင်တီးနား အမှု — ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက် (အချို့သတင်းရင်းမြစ်များတွင် ၁၄ ရက်ဟု ဖော်ပြသည်) မှာ အာဂျင်တီးနား ဖက်ဒရယ်တရားရုံးက မင်းအောင်လှိုင်အပါအဝင် စစ်အရာရှိ ၂၅ ဦးကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနဲ့ လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေနဲ့ ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ခဲ့တယ်။ ဒါက universal jurisdiction (ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်) ဆိုတဲ့ အခြေခံမူအရ — အပြင်းထန်ဆုံး ရာဇဝတ်မှုတွေကို ဘယ်နိုင်ငံကမဆို တရားစွဲနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ မူ။ အမှုက အခုထိ စုံစမ်းစစ်ဆေးဆဲအဆင့်မှာ ရှိတယ်၊ တရားခွင်မရောက်သေးဘူး။
တုံ့ပြန်မှုတွေ
အမိန့်ဖတ်ကြားတဲ့ နေရာမှာ ရိုဟင်ဂျာ အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူ ယပ်စမင် အူလာ (Yasmin Ullah) ကိုယ်တိုင် တရားခွင်ထဲမှာ ထိုင်ပြီး နားထောင်ခဲ့တယ်။ သူက "ဒါက ရိုဟင်ဂျာတွေအတွက် ကြီးမြတ်တဲ့ နေ့ဖြစ်သလို၊ ကိုယ့်ဒုက္ခကို ဘယ်သူမှ အရေးမလုပ်ဘူး၊ ဘယ်သူမှ နားမထောင်ဘူးလို့ ပြောခံရတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းက ဖိနှိပ်ခံ ပြည်သူအားလုံးအတွက်လည်း ကြီးမြတ်တဲ့ နေ့ပဲ" လို့ ပြောတယ်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကော့စ်ဘဇား စခန်းတွေမှာလည်း ရိုဟင်ဂျာ လူထုအများအပြား စုဝေးပြီး အမိန့်ကို စောင့်ကြည့်ခဲ့ကြတယ်။ ဂမ်ဘီယာရဲ့ တရားရေးဝန်ကြီး ဒေါ်ဒါ ဂျဲလို (Dawda Jallow) ကိုယ်တိုင် အမိန့်ဖတ်ကြားပွဲမှာ တက်ရောက်ခဲ့တယ်။
နိုင်ငံတကာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ (Amnesty International) ရဲ့ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အက်ဂနက် ကယ်လာမတ် (Agnès Callamard) က "လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု။ ဒါက ICJ ရဲ့ သံသယဖြစ်ဖွယ် မရှိတဲ့ တွေ့ရှိချက်ပဲ" လို့ ပြောပြီး၊ ထိခိုက်နစ်နာသူတွေဟာ သူတို့ ခံခဲ့ရတဲ့ ထိခိုက်မှုတွေအတွက် ပြည့်စုံပြီး ထိရောက်တဲ့ ကုစားမှု ရသင့်တယ်လို့ တောင်းဆိုတယ်။ မြန်မာစစ်ကောင်စီဘက်က တုံ့ပြန်ချက်ကိုတော့ ဒီဆောင်းပါး ရေးတဲ့အချိန်ထိ မတွေ့ရသေးဘူး။
ကုလသမဂ္ဂ ဘာဆက်လုပ်မလဲ၊ နိုင်ငံကြီးတွေ ဘာလုပ်ကြမလဲ
ကုလသမဂ္ဂ — မြန်မာ အမိန့်ကို မလိုက်နာရင် ဂမ်ဘီယာက လုံခြုံရေးကောင်စီကို တိုင်ကြားနိုင်တယ်။ လုံခြုံရေးကောင်စီက အကြံပြုချက် ပေးနိုင်တယ်၊ အရေးယူမှု ဆုံးဖြတ်နိုင်တယ် — ဒါပေမဲ့ တရုတ်နဲ့ ရုရှားရဲ့ ဗီတိုက ပိတ်ထားတယ်။ အထွေထွေညီလာခံ (UN General Assembly) ကတော့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်တယ် — ချည်နှောင်မှု မရှိပေမဲ့ နိုင်ငံရေးအရ အလေးချိန်ရှိတယ်။ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး (OHCHR) နဲ့ မြန်မာဆိုင်ရာ လွတ်လပ်သော စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးယန္တရား (IIMM) ကတော့ သက်သေစုဆောင်းမှုကို ဆက်လုပ်နေမယ် — ဒီသက်သေတွေက နောင်တရားခွင်တွေမှာ သုံးဖို့ပဲ။
အမေရိကန် — ၂၀၂၂ မတ်မှာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုလို့ တရားဝင် သတ်မှတ်ပြီးသား။ အပြစ်ရှိတယ် အမိန့်ထွက်ရင် ကြိုဆိုမှာ သေချာတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမေရိကန်ရဲ့ လက်ရှိ အစိုးရက ICJ ကိုယ်တိုင်ကို သံသယရှိတယ် — ICC တရားသူကြီးတွေကို အရင် ဒဏ်ခတ်ဖူးတယ်။ အမေရိကန်အစိုးရနဲ့ နီးစပ်တဲ့ မူဝါဒအဖွဲ့တစ်ခုက လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု အမိန့်ထွက်ရင် အမေရိကန်က ICJ တရားသူကြီးတွေကို ဒဏ်ခတ်နိုင်တယ်လို့တောင် ခန့်မှန်းထားတယ်။ အမိန့်ကို လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ ဖိအားပေးမလား၊ ဒါမှမဟုတ် စကားနဲ့ပဲ ပြီးမလား ဆိုတာ စောင့်ကြည့်ရမယ်။
တရုတ်နဲ့ ရုရှား — မြန်မာစစ်ကောင်စီရဲ့ အဓိက ကာကွယ်သူတွေ။ လုံခြုံရေးကောင်စီမှာ အရေးယူမှု မှန်သမျှကို ဗီတိုနဲ့ ပိတ်မှာ သေချာသလောက်ပဲ။
ယူကေ၊ ပြင်သစ်၊ ကနေဒါ၊ EU — ဒီနိုင်ငံတွေက အမှုမှာ ဝင်ရောက်ပါဝင်ခဲ့တယ်။ ဒဏ်ခတ်မှုတွေ ရှိနေပြီးသား။ အမိန့်ထွက်ရင် ဒဏ်ခတ်မှု တိုးဖို့၊ မြန်မာအပေါ် ဖိအားတိုးဖို့ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် — ရိုဟင်ဂျာ ၁ သန်းနီးပါး လက်ခံနေရတဲ့ နိုင်ငံ။ ပြန်ပို့ရေး (repatriation) ကို အလိုချင်ဆုံး။ အပြစ်ရှိတယ် အမိန့်ထွက်ရင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရဲ့ လက်ထဲမှာ ခိုင်မာတဲ့ လက်နက်တစ်ခု ရသွားမယ် — ဒါပေမဲ့ ပြန်ပို့ရေးက မြန်မာဘက်က သဘောတူမှ ဖြစ်မှာ။
အာဆီယံ — ၅-ချက် သဘောတူညီချက် (Five-Point Consensus) က အခုထိ အကောင်အထည်မပေါ်။ အမိန့်အပေါ် အာဆီယံက ပြင်းပြင်းထန်ထန် လှုပ်ရှားဖို့ မမျှော်လင့်သင့်ဘူး။
ဒီအမှုကို ဂမ်ဘီယာက ၂၀၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၁ မှာ စွဲခဲ့တယ်။ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၃ မှာ ICJ က ယာယီအမိန့်ကို တညီတညွတ်တည်း ချခဲ့တယ်။ ၂၀၂၂ ဇူလိုင်မှာ မြန်မာရဲ့ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ကန့်ကွက်ချက်ကို ပယ်ချတယ်။ ၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီ ၁၂-၂၉ မှာ အမှုအနှစ်သာရ ကြားနာပွဲ ၃ ပတ်ကြာတယ်။ ကနေဒါ အပါအဝင် ၁၁ နိုင်ငံက အမှုမှာ ဝင်ရောက်ပါဝင်တယ်။ ၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာမှာ အမေစုက နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံနဲ့ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် မြန်မာအဖွဲ့ကို ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး ICJ ရှေ့မှာ ကိုယ်တိုင်ချေပခဲ့တယ် — သူ ချေပခဲ့တာက ၂၀၁၇ စစ်ဆင်ရေးဟာ ARSA တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်တဲ့ အကြမ်းဖက်နှိမ်နင်းရေးသာ ဖြစ်တယ်၊ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်လိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် မရှိဘူးဆိုတာပဲ။ ၁၄ လအကြာ ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ မှာ သူကာကွယ်ပေးခဲ့တဲ့ စစ်တပ်ကပဲ သူ့ကို အာဏာသိမ်းဖမ်းဆီးခဲ့တယ်။
သုံးသပ်ချက် — ရခိုင်မှာ ဘယ်သူ အမြတ်ထွက်သလဲ
၂၀၁၇ ရှင်းလင်းရေးစစ်ဆင်ရေးကို လုပ်ခဲ့တာက စစ်တပ် — AA မဟုတ်ဘူး။ ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း လူသိန်းချီ မောင်းထုတ်ပြီး ရွာရာချီ မီးရှို့တဲ့အလုပ်က နိုင်ငံတော်စစ်တပ်တစ်ခုတည်းကပဲ လုပ်နိုင်တဲ့ အတိုင်းအတာဖြစ်တယ်။ ၂၀၁၇ တုန်းက AA က အင်အားနည်းသေးတယ်။ အခုလည်း နယ်မြေထိန်းထားပေမဲ့ အဲဒီအတိုင်းအတာနဲ့ မောင်းထုတ်ဖို့ မလုပ်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် ICJ အမှုက နိုင်ငံတော်ကို စွဲတာ — ၂၀၁၇ က လုပ်ခဲ့တာ စစ်တပ်၊ AA မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ ၂၀၁၇ စစ်ဆင်ရေးကြောင့် ရခိုင်မြောက်ပိုင်းမှာ ရိုဟင်ဂျာ လူဦးရေ အများအပြား လျော့နည်းသွားတဲ့ အခြေအနေကို AA က အမွေဆက်ခံလိုက်ရတယ် — အခု AA ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နယ်မြေမှာ ပြန်လာရေးကိစ္စ ဆွေးနွေးရင် ဒီအချက်က ထည့်တွက်ရမဲ့အချက်ဖြစ်တယ်။ ပြန်လာခွင့်က ရိုဟင်ဂျာတွေရဲ့ အခွင့်အရေး — ဘယ်သူ နယ်မြေထိန်းထားထား ဒီအခွင့်အရေး မပျက်ဘူး၊ မေးခွန်းက အခြေအနေနဲ့ အာမခံချက်ပဲ။ အခုအမိန့်က အဲဒီအခွင့်အရေးကို နိုင်ငံတကာ တရားရုံးက အတည်ပြုပေးလိုက်ပြီ — ပြန်လာရေးကို ဘယ်သူကမှ "မရှိဘူး" လို့ ငြင်းလို့ မရတော့ဘူး။
ရင်းမြစ်များ
- ICJ — Press Release No. 2026/30, The Court delivers its Judgment on the merits (19 November 2026)
- Associated Press — In a landmark judgment, top UN court says Myanmar committed genocide against the Rohingya
- BBC (via TBS News) — Top UN court finds acts of Myanmar's military 'intended to destroy' Muslim Rohingya
- Amnesty International — Historic UN ruling that Myanmar committed genocide against Rohingya is rare victory for survivors
- Human Rights Watch — International Court of Justice Judgment in Myanmar Genocide Case
- ICJ — Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro, Judgment of 26 February 2007
- ICC — Prosecutor's Application for an Arrest Warrant, Situation in Bangladesh/Myanmar
- Asia Daily — Argentine Arrest Warrants for Myanmar Officials
- United Nations in Bangladesh — UN and partners appeal for USD 710.5 million (1.2 million Rohingya refugees in Bangladesh)
