နေ့စဉ် သတင်းချုပ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆ (ဗီဒီယို)
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ရဲရင့်ငယ် — ၂၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ဒီနေ့ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ခြုံငုံကြည့်ရင် ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း အကွမ်ရဲ့ အရှိန်ကြောင့် တောင်ပိုင်းနဲ့ အရှေ့ပိုင်းမှာ မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ် — ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်နဲ့ ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်းနဲ့ အရှေ့ပိုင်း) တို့မှာ နေရာစိပ်စိပ် ရွာမယ်၊ ကျန်ဒေသတွေမှာ နေရာကွက်ကျားမှ နေရာကျဲကျဲ ရွာနိုင်တယ်။ အလယ်ပိုင်းနဲ့ မြောက်ပိုင်းမှာတော့ မိုးနည်းမယ် — တိမ်အသင့်အတင့်ကနေ တိမ်ထူထပ်နိုင်ပြီး မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသတွေမှာ မနက်ပိုင်းနဲ့ ညပိုင်း အအေးဓာတ် တိုးလာကာ မြူနှင်းများ ကျဆင်းနိုင်တယ်။ တစ်နိုင်ငံလုံး အပူချိန် အမြင့်ဆုံး ၂၆–၃၅°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၁၅–၂၅°C ခန့် ရှိမယ် (မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသတွေမှာ ပိုအေးပြီး ၁၅°C ခန့်အထိ ကျဆင်းနိုင်တယ်)။
ရန်ကုန် — အမြင့်ဆုံး ၃၂°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၂၄–၂၅°C၊ တိမ်အသင့်အတင့်နဲ့ နေသာမယ်၊ မိုးအနည်းငယ် ရွာနိုင်တယ် — မိုးရေချိန် ၀.၂–၀.၇ မီလီမီတာခန့် (MET Norway ၀.၂–၀.၄ မီလီမီတာ; tititudorancea ၀.၅၆ မီလီမီတာ)။ မြောက်လေ ၈–၁၄ km/h ခန့် တိုက်နိုင်တယ်။
မန္တလေး — အမြင့်ဆုံး ၂၆–၂၈°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၂၀–၂၁°C၊ တိမ်ထူထပ်မယ်၊ မိုးမရွာဘူး — ရင်းမြစ် အများစုက သဘောတူတယ် (worldweatheronline မန္တလေးတစ်ဝိုက် မြို့အများစု ၂၆–၂၈°C၊ မိုးရေချိန် ၀ မီလီမီတာ)။
နေပြည်တော် — အမြင့်ဆုံး ၃၀°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၂၁°C၊ တိမ်ထူထပ်မယ်၊ မိုးမရွာသလောက်ဘူး — တစ်နာရီချင်း မိုးရွာနိုင်ခြေ ၁–၂%ခန့်သာ၊ မြောက်အနောက်မြောက်လေ ၁၈–၂၀ km/h ခန့်၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်နှုန်း ၃၃–၃၅ km/h အထိ ရှိနိုင်တယ်။
မော်လမြိုင် — အမြင့်ဆုံး ၃၄°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၂၅°C၊ နေသာမယ်၊ မိုးမရွာဘူး — weather.com က မိုးရွာနိုင်ခြေ ၀–၆%ခန့်သာ ခန့်မှန်းထားတယ်။ ရင်းမြစ်အလိုက် ကွဲလွဲတယ် — DMH ရဲ့ တစ်နိုင်ငံလုံး ခန့်မှန်းချက်အရ မွန်ပြည်နယ်မှာ နေရာစိပ်စိပ် မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ်လို့ ဆိုထားတယ်။
ထားဝယ် — အမြင့်ဆုံး ၃၅°C၊ အနိမ့်ဆုံး ၂၅°C၊ နေသာမယ်၊ မိုးမရွာဘူး — မိုးရွာနိုင်ခြေ ၀–၅%ခန့်သာ၊ အရှေ့မြောက်လေ ၁၁–၁၄ km/h ခန့် တိုက်နိုင်တယ်။ ရင်းမြစ်အလိုက် ကွဲလွဲတယ် — တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းမှာ မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ DMH ရဲ့ တစ်နိုင်ငံလုံး ခန့်မှန်းချက်နဲ့ ကွဲလွဲတယ်။
မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (DMH) ရဲ့ အားကောင်းသော ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း သတင်း အမှတ်စဉ် ၀၉/၂၀၂၆ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၄:၀၀ ထုတ်ပြန်ချက်) နဲ့ အမှတ်စဉ် ၀၇/၂၀၂၆ အရ ဒီနေ့ ၂၀ နိုဝင်ဘာအထိ ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်နဲ့ ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်းနဲ့ အရှေ့ပိုင်း) တို့မှာ နေရာစိပ်စိပ် မိုးထစ်ချုန်း ရွာမယ်။ နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်တိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်း၊ ပဲခူးတိုင်း၊ မကွေးတိုင်း၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ဧရာဝတီတိုင်း၊ တနင်္သာရီတိုင်း၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ်နဲ့ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) တို့မှာလည်း နေရာကွက်ကျားမှ နေရာကျဲကျဲ မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်နဲ့ ကမ်းလွန်ပင်လယ်ပြင်တို့မှာ တစ်ခါတစ်ရံ မိုးသက်လေပြင်းများ ကျရောက်ပြီး လှိုင်းကြီးနိုင်တယ် — မိုးသက်လေပြင်း ကျစဉ် လေဟာ တစ်နာရီ ၃၀ မိုင် (၄၈ km/h) အထိ တိုက်ခတ်နိုင်ပြီး လှိုင်းအမြင့် ၈–၁၀ ပေ ခန့် ရှိနိုင်တယ်။
DMH က မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းနဲ့အတူ လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်း၊ ရုတ်တရက် ရေကြီးခြင်းနဲ့ မြေပြိုခြင်းတွေ ဖြစ်ပေါ်နိုင်တယ်လို့ သတိပေးထားတယ် — ကုန်းမြင့်ဒေသအနီးမှာ နေထိုင်သူတွေက မြေပြိုမှုကို၊ မြစ်ငယ်၊ ချောင်းငယ်များအနီးမှာ နေထိုင်သူတွေက ရေကြီး၊ ရေလျှံမှုကို ကြိုတင် သတိပြုဖို့နဲ့၊ ပြည်တွင်းလေကြောင်း ပျံသန်းရေး၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်နဲ့ ကမ်းလွန်ပင်လယ်ပြင်တို့ရှိ ကမ်းနီး၊ ကမ်းဝေးငါးဖမ်းရေယာဉ်နဲ့ သင်္ဘောတွေလည်း ကြိုတင် သတိပြုရှောင်ရှားဖို့ အသိပေးထားတယ်။ ရေကြီးမှု၊ မြစ်ရေ သတိပေးချက် သီးခြား ထုတ်ပြန်ထားတာ DMH မှာ ဒီနေ့ မရှိဘူး။
မနက်ဖြန်လည်း အလယ်ပိုင်းနဲ့ မြောက်ပိုင်းမှာ မိုးနည်းမယ်။ ရန်ကုန် ၃၂/၂၄–၂၅°C၊ နေ့လယ်ပိုင်းမှာ မိုးအနည်းငယ် ရွာနိုင်တယ် — မိုးရေချိန် ၁.၁ မီလီမီတာခန့် (MET Norway)။ နေပြည်တော် ၃၁/၂၁°C၊ တိမ်အသင့်အတင့်၊ မိုးမရွာဘူး။ ထားဝယ် ၃၄/၂၄°C၊ နေသာမယ်၊ မိုးမရွာဘူး။ မော်လမြိုင် ၃၃/၂၄°C၊ နေသာမယ်၊ မိုးရွာနိုင်ခြေ ၁၀%ခန့်။ မန္တလေး ၂၇°C ခန့်၊ တိမ်ထူထပ်ပြီး နေရာကွက် မိုးအနည်းငယ် ရွာနိုင်တယ်။ တောင်ပိုင်းမှာ မိုးကြွင်းမိုးကျန်များ အနည်းငယ် ဆက်လက်ကျန်ရှိနိုင်ပြီး ၂၂ နိုဝင်ဘာကစပြီး မိုးတိမ်များ တဖြည်းဖြည်း လျော့ပါးသွားမယ်။
အိန္ဒိယ မိုးလေဝသဌာန (IMD) ရဲ့ အမျိုးသား ထုတ်ပြန်ချက် အမှတ် ၃၁ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၅:၂၀ အိန္ဒိယ စံတော်ချိန်) အရ အားကောင်းသော ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း အကွမ်ဟာ ၁၉ နိုဝင်ဘာ မနက် ၁၁:၃၀ အချိန်မှာ ၁၅.၄°N၊ ၈၅.၂°E ခန့်မှာ ဗဟိုပြုနေပြီး အိန္ဒိယ နာဆာပူရ်မြို့ရဲ့ အရှေ့တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ၃၉၀ ခန့်၊ ဂိုလ်ပါပူမြို့ရဲ့ တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ၄၃၀ ခန့်၊ ပူရီမြို့ရဲ့ တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ၄၉၀ ခန့်အကွာမှာ ရှိတယ် — မြောက်ဘက်ကို တစ်နာရီ ၁၇ km/h ခန့် ရွေ့လျားနေတယ်။ DMH ရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက် အမှတ် ၀၉/၂၀၂၆ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၇:၃၀) ကလည်း အကွမ်ဟာ မြန်မာနိုင်ငံ ကိုကိုးကျွန်းရဲ့ အနောက်-အနောက်မြောက်ဘက် ရေမိုင် ၄၈၀ ခန့်အကွာမှာ ဗဟိုပြုနေတယ်လို့ ဆိုထားတယ်။
IMD ခန့်မှန်းချက်အရ အကွမ်ဟာ ဒီနေ့ ၂၀ နိုဝင်ဘာ နေ့လယ်ခန့်မှာ အိန္ဒိယ အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ်နဲ့ အိုဒီရှားကမ်းခြေ — နာဆာပူရ် (Narsapur) နဲ့ ပူရီ (Puri) ကြား၊ ဂိုလ်ပါပူအနီး — ကို အားကောင်းသော ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း အဖြစ် ကုန်းတွင်းဝင်မယ်။ ကုန်းတွင်းဝင်စဉ် လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၉၀–၁၀၀ km/h၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်နှုန်း ၁၁၀ km/h အထိ ရှိနိုင်တယ် — ဒါပေမဲ့ ကုန်းတွင်းဝင်ခါနီးမှာ အားလျော့လာပြီး ၂၀ နိုဝင်ဘာ မနက် ၁၁:၃၀ ခန့်မှာ လေတိုက်နှုန်း ၇၅–၈၅ km/h ခန့်သာ ရှိနိုင်တယ် (IMD ခန့်မှန်းဇယား)။ ကုန်းတွင်းဝင်ပြီးနောက် ၂၀ နိုဝင်ဘာ ညနေပိုင်းမှာ မုန်တိုင်းငယ် (deep depression) အဖြစ် အားလျော့သွားပြီး ၂၁ နိုဝင်ဘာ မနက်ပိုင်းမှာ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း (well-marked low) အဖြစ် မြောက်ဘက်ကုန်းတွင်းပိုင်းကို ဆက်လက် ရွေ့လျားသွားမယ်။ လမ်းကြောင်းက အိန္ဒိယ အရှေ့ဘက်ကမ်းခြေကို ဦးတည်နေတယ် — မြန်မာဘက်ကို ဦးတည်နေတာ မဟုတ်ဘူး။ အိုဒီရှားပြည်နယ်မှာ လူ ၃ သိန်းကျော် ကြိုတင် ရွှေ့ပြောင်းထားပြီးဖြစ်တယ်။
အမေရိကန် JTWC ကတော့ အကွမ်ကို မုန်တိုင်းငယ် (tropical depression) အဆင့်အထိ အဆင့်လျှော့ချပြီး နောက်ဆုံး ထုတ်ပြန်ချက် ထုတ်ထားတယ် — လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၆၅ km/h ခန့်သာ၊ ဒီနေ့ ၁၂ နာရီအတွင်း အိန္ဒိယ အရှေ့ဘက်ကမ်းခြေကို ကုန်းတွင်းဝင်ပြီး ကုန်းတွင်းမှာ လျင်မြန်စွာ အားလျော့သွားမယ်လို့ ခန့်မှန်းထားတယ်။ ရင်းမြစ်အလိုက် ကွဲလွဲတယ် — IMD ၉၀–၁၀၀ km/h၊ JTWC ၆၅ km/h ခန့်သာ။ ၄၈ နာရီအတွင်း မြန်မာကို ကုန်းတွင်းဝင်နိုင်ခြေ မရှိဘူး၊ သီးခြား အရေးပေါ် post မလိုဘူး — ဆက်လက် စောင့်ကြည့်နေမယ်။
အထက်က မြေပုံမှာ မိမိမြို့နာမည် စာလုံးပေါ်ကို လက်ထောက်လိုက်ရင် အဲဒီနေရာရဲ့ အပူချိန်၊ လေတိုက်နှုန်း၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်နှုန်းနဲ့ မိုးရေချိန်တို့ ပြောင်းပြီး ပြတယ်။ မြို့နာမည် မပါရင်လည်း ကိုယ်နေတဲ့မြို့နေရာမှန်း လက်ထောက်လိုက်ရင် အဲဒီနေရာရဲ့ အချက်အလက်တွေ ပြတယ်။ ဥပမာ — ရန်ကုန်နေသူက "Yangon" စာလုံးကို လက်ထောက်လိုက်မှ ရန်ကုန်ရဲ့ အချက်အလက်တွေ ပြောင်းပြီး ပြတယ်။ လက်ထောက်လိုက်တဲ့ နေရာအတွက် အချိန်အလိုက် အပူချိန်၊ မိုးရေချိန်၊ လေတိုက်နှုန်း (km/h)၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်နှုန်းနဲ့ လေဦးတည်ရာတို့ကို တစ်နာရီချင်း ကြည့်နိုင်တယ်။
ရင်းမြစ်အလိုက် ကွဲလွဲချက်များ: မော်လမြိုင် မိုးရွာနိုင်ခြေ — weather.com မိုးမရွာဘူး (မိုးရွာနိုင်ခြေ ၀–၆%); DMH တစ်နိုင်ငံလုံး ခန့်မှန်းချက် မွန်ပြည်နယ်မှာ နေရာစိပ်စိပ် မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ်။ ထားဝယ် မိုးရွာနိုင်ခြေ — weather.com မိုးမရွာဘူး (မိုးရွာနိုင်ခြေ ၀–၅%); DMH တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းမှာ မိုးထစ်ချုန်း ရွာနိုင်တယ်။ အကွမ် အင်အား — IMD ၉၀–၁၀၀ km/h; JTWC ၆၅ km/h ခန့်သာ (မုန်တိုင်းငယ်အဖြစ် အဆင့်လျှော့)။ DMH သတင်း အမှတ် ၀၉/၂၀၂၆ ရဲ့ စာသား အပြည့်အစုံကို မိုဇလာဝက်ဘ်ဆိုက်မှာ ဒီမနက် ဖွင့်မရခဲ့ဘူး — ပင်မစာမျက်နှာမှာ ပါတဲ့ အကျဉ်းချုပ်နဲ့ သတင်း အမှတ် ၀၇/၂၀၂၆ ကို သုံးထားတယ်။
DMH အားကောင်းသော ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း သတင်း အမှတ်စဉ် ၀၇/၂၀၂၆ (၁၈ နိုဝင်ဘာ ၁၄:၀၀) — https://moezala.gov.mm/my/news/135240
DMH အားကောင်းသော ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း သတင်း အမှတ်စဉ် ၀၉/၂၀၂၆ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၄:၀၀) — https://moezala.gov.mm/my/news/135260
DMH ပင်မစာမျက်နှာ — https://www.moezala.gov.mm
IMD RSMC ထုတ်ပြန်ချက် အမှတ် ၂၀ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၀၀:၀၀ UTC) — https://mausam.imd.gov.in/backend/assets/cyclone_pdf/Tropical_cylone_advisory_no__20_based_on_2100_UTC_of_18_11_2026.pdf
IMD အမျိုးသား ထုတ်ပြန်ချက် အမှတ် ၃၁ (၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၅:၂၀ IST) — https://theproofnews.com/stories/d19-cyclone-akvan-eve.html
JTWC အကွမ် နောက်ဆုံး ထုတ်ပြန်ချက် (Zoom Earth) — https://zoom.earth/storms/akvan-2026/
Cyclone Akvan အကျဉ်းချုပ် — https://en.wikipedia.org/wiki/Cyclone_Akvan
weather.com — Naypyitaw https://weather.com/mm/naypyitaw/city/naypyitaw/hourbyhour, Dawei https://weather.com/mm/tanintharyi-region/city/dawei/hourbyhour, Mawlamyine https://weather.com/mm/mon-state/city/mawlamyine/hourbyhour
MET Norway — Yangon https://weather-and-climate.com/10-ten-day-forecast,yangon-mm,Myanmar-Burma, Yangon hourly https://weather-and-climate.com/10-day-hourly-forecast,yangon-mm,Myanmar-Burma
weather-forecast.com — Yangon https://www.weather-forecast.com/locations/Rangoon/forecasts/latest
tititudorancea — Yangon https://www.tititudorancea.com/z/weather_yangon_myanmar.htm
bookaweb — Yangon https://bookaweb.com/yangon/weather
worldweatheronline — Mandalay https://www.worldweatheronline.com/nyaungnigyin-weather/mandalay/mm.aspx?day=20&tp=3
Windy — https://www.windy.com/?21.900,96.000,5
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
AI နဲ့ ဖန်တီးထားတဲ့ ပုံ — တရားမျှတမှု ချိန်ခွင်
၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉ — အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) က မြန်မာနိုင်ငံ ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ၉ မဲနဲ့ ၆ မဲ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ ဒါက တရားရုံး သမိုင်း ၈၀ မှာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ပထမဆုံး ဆုံးဖြတ်ခဲ့တဲ့ အမိန့်ဖြစ်တယ်။ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကလည်း အဲဒီနေ့မှာပဲ ထုတ်ပြန်ချက်ထုတ်ပြီး စီရင်ချက်ကို ကြိုဆိုတယ်၊ ရိုဟင်ဂျာ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်နဲ့ ပြန်လာရေးကို ထပ်အတည်ပြုတယ်။
ဒီနေ့ ကျွန်တော် Facebook မှာ ပို့စ်တစ်ခု တင်ခဲ့တယ် — "အေအေမှာလဲ မအလကျေးဇူးတွေများသား" တဲ့။ မင်းအောင်လှိုင်က ရိုဟင်ဂျာတွေကို နှင်ထုတ်ပေးတယ်၊ မြို့နယ်တွေကို ပြန်ပေးတယ်၊ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေး၊ ရေနံ၊ ဓါတ်ငွေ့ အကုန်ပေးတယ် — အဲဒါကြောင့် မင်းအောင်လှိုင်ကို လျှော့မတွက်နဲ့တဲ့။ ဒါက သရော်စာ ဖြစ်ပေမဲ့ အမှန်တရားတစ်ခု ပါနေတယ် — AA ရဲ့ အနိုင်ရမှုတွေက မင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကနေ လာတာ။
ဒါပေမဲ့ မေးစရာ ရှိတယ် — ဒီဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးမှာ အနိုင်ရသူ ရှိလား။ တစ်ယောက်ချင်း ကြည့်ကြည့်ရအောင်။
စီရင်ချက်က သူ့စစ်ဆင်ရေးကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုလို့ တရားဝင် ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ် — ၂၀၁၇ ရှင်းလင်းရေးစစ်ဆင်ရေးမှာ လူပေါင်း ၁၀,၀၀၀ လောက် သတ်ခံရတယ်၊ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းက ရိုဟင်ဂျာ ၈၁၅,၀၀၀ လောက် ပစ်မှတ်ထားခံရတယ်။ သူ့ရဲ့ အကွက်တွေက သူ့ကိုယ်သူ ပြန်ထိတာ — ၂၀၂၁ မှာ အမေစုကို ဖြုတ်ပြီး အာဏာသိမ်းလိုက်တော့ တိုင်းပြည်တစ်ခုလုံး စစ်ဖြစ်တယ်၊ ရခိုင်မှာ AA က မြို့နယ် ၁၄ ခု ယူသွားတယ်၊ သည်ဟိတ်မှာ ခုခံပေးမယ့် အရပ်သားမျက်နှာလည်း မရှိတော့ဘူး။ အခုတော့ စီရင်ချက်က သူ့အပေါ် တည့်တည့်ကျတယ်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံး (ICC) မှာ သူ့ကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ဖို့ လျှောက်ထားတာလည်း ဆိုင်းငံ့ဆဲ ဖြစ်နေတယ်။
၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာ၊ သည်ဟိတ်မှာ သူကိုယ်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံဘက်ကနေ တရားရင်ဆိုင်ခဲ့တယ် — လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု မဟုတ်ဘူး၊ ရည်ရွယ်ချက်မရှိဘူး၊ အာဆာ (ARSA) တိုက်ခိုက်မှုကို စစ်တပ်က တုံ့ပြန်ခဲ့တာပဲလို့ ခုခံခဲ့တယ်။ အခု တရားရုံးက ဆန့်ကျင်ဘက် ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ သူ ခုခံပေးခဲ့တဲ့ စစ်တပ်ကပဲ ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ မှာ သူ့ကို ဖမ်းခဲ့တယ် — အခုတော့ သူက အကျဉ်းကျနေတယ်၊ စကားပြောခွင့်တောင် မရှိဘူး။
ရခိုင်ပြည်နယ် ၁၇ မြို့နယ်ထဲက ၁၄ မြို့နယ်လောက် (၉၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက်) ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA) က ထိန်းထားတယ်။ စစ်ကောင်စီ လက်ထဲမှာ စစ်တွေ၊ ကျောက်ဖြူ၊ မာန်အောင် သုံးမြို့ပဲ ကျန်တယ်။ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးက အခွန်၊ အိန္ဒိယ ယာဉ်ပိုင်ရှင်အသင်းနဲ့ သဘောတူညီချက်တွေအထိ AA လက်ထဲမှာ ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ စီရင်ချက်က ပြန်လာရေးကို အမိန့်ပေးထားတော့ အဲဒီဖိအားက အခု AA ပေါ် ကျလာမယ် — ပြန်လာရေးကို AA က လက်ခံမလား၊ ဘယ်လို လက်ခံမလဲဆိုတာ မဖြေရှင်းရသေးတဲ့ မေးခွန်းပဲ။
ဒါက သမိုင်းဝင် အောင်ပွဲပဲ — နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ICJ က ပထမဆုံး ဆုံးဖြတ်ခဲ့တာ၊ ရိုဟင်ဂျာတွေဟာ သီးခြားလူမျိုးစုလို့ အသိအမှတ်ပြုခံရတာ၊ ပြန်လာခွင့်နဲ့ လျော်ကြေးပေးရမယ်လို့ အမိန့်ပေးတာ။ ဒါပေမဲ့ ဘယ်သူမှ မပြန်ရသေးဘူး — ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှာ ဒုက္ခသည် ၁,၂၀၈,၀၁၈ ဦး (၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၃၁ စာရင်း) ကျန်နေတုန်း။ စစ်ဖြစ်နေတဲ့အချိန်မှာ ပြန်လာရေးက စကားလုံးထဲမှာပဲ ရှိနေတုန်း။
NUG ရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်က နိုင်ငံတကာမှာ ယုံကြည်မှု တက်စေတယ် — စီရင်ချက်ကို ကြိုဆိုတယ်၊ ၂၀၂၁ ဇွန် ၃ မူဝါဒအတိုင်း နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ကို ထပ်အတည်ပြုတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြည်တွင်း ထောက်ခံမှု ဆုံးရှုံးရတယ် — ထုတ်ပြန်ချက်အောက်က haha reaction တွေက သက်သေပဲ။ ပြီးတော့ လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်စွမ်း NUG မှာ မရှိဘူး — ရခိုင်ကို AA ထိန်းထားတယ်။
အဖြေက ဒီလိုပဲ — အနိုင်ရတာ သမိုင်းမှတ်တမ်းနဲ့ တရားဥပဒေပဲ။ လူတွေအနေနဲ့ ဘယ်သူမှ မနိုင်သေးဘူး။ စီရင်ချက်က အမှန်တရားကို မှတ်တမ်းတင်ပေးလိုက်တယ် — အဲဒီအမှန်တရားကို အသက်ဝင်လာအောင် လုပ်ရမယ့်အလုပ်က ရှေ့မှာ ကျန်နေတုန်း။
ရင်းမြစ်များ — Independent Investigative Mechanism for Myanmar (ICJ — The Gambia v. Myanmar)၊ NUG ထုတ်ပြန်ချက် (နိုဝင်ဘာ ၁၉၊ ၂၀၂၆)၊ OHCHR — Volker Türk ထုတ်ပြန်ချက်၊ ICJ စီရင်ချက် ဆောင်းပါး၊ ရိုဟင်ဂျာသမိုင်း ဆောင်းပါး
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ဒီဆောင်းပါးက သမိုင်းကိုပဲ ပြောပြတာပါ။ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉ မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) က မြန်မာနိုင်ငံ ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် လူမျိုးတုံး ကျူးလွန်တယ်လို့ ၉ မဲနဲ့ ၆ မဲ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ် — ရိုဟင်ဂျာတွေဟာ သီးခြားလူမျိုးစု ဖြစ်တယ်၊ လျော်ကြေးပေးရမယ်၊ ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ ပြန်လာခွင့် ပေးရမယ်လို့ အမိန့်ပေးခဲ့တယ်။ အဲဒီစီရင်ချက်က သူ့ဘာသာ တည်နေတယ် — ဒီဆောင်းပါးက အဲဒါကို ဆန့်ကျင်တာ မဟုတ်ဘူး။ လူတွေ မေးနေတဲ့ မေးခွန်းတွေရဲ့ သမိုင်းနောက်ခံကို ပြောပြတာပဲ — DNA၊ ဘာသာစကား၊ ဘယ်ကလာလဲ၊ ဘာလို့ နိုင်ငံသား မဖြစ်ရတာလဲ၊ ဘယ်သူက ပြန်ခေါ်မှာလဲ။
နိုဝင်ဘာ ၁၈ က ထုတ်ပြန်တဲ့ စာတစ်စောင်မှာ Augustus Linn က ဒီလို ရေးတယ် — ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကားက အင်ဒို-အာရိယန်အစုကြီးထဲက ဘင်ဂါလီ-အာသံစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်တဲ့အချက်က DNA စစ်ဆေးစရာတောင် မလိုဘဲ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲမှုမှာတင် ထင်ရှားနေတယ်တဲ့ (Dr Ko Ko Gyi ရဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်ကို အခြေခံထားတဲ့ စာ — Myanmar Muslims News Network က ပြန်ဖော်ပြတယ်)။
ဘာသာဗေဒအရ ဒါက မှန်တယ်။ Ethnologue (ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားစာရင်း) အရ ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကား (Ruáingga) ဟာ အင်ဒို-ဥရောပ၊ အင်ဒို-အီရန်၊ အင်ဒို-အာရိယန်၊ အရှေ့ပိုင်း၊ ဘင်ဂါလီ-အာသံအုပ်စုဝင် ဖြစ်ပြီး၊ အနီးစပ်ဆုံး ဘာသာစကားက စစ်တကောင်းစကား ဖြစ်တယ်။ ၂၀၁၇ စာရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံထဲမှာ ပြောသူ ၄၈၄,၀၀၀၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှာ ၉၄၇,၀၀၀၊ အိန္ဒိယမှာ ၄၀,၀၀၀၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှာ စုစုပေါင်း ၂.၅ သန်းလောက် ရှိတယ်။
ဒါပေမဲ့ တစ်ခုသတိထားဖို့ လိုတယ် — ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံထဲမှာ ပြောနေကြတယ်။ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းက ရိုဟင်ဂျာတွေကိုယ်တိုင် ပြောတာ။ တခြားမြန်မာလူမျိုးစုတွေက မပြောကြဘူး၊ ရိုဟင်ဂျာတွေပဲ ပြောတယ်။ အဲဒါကြောင့်ပဲ ICJ က ရိုဟင်ဂျာတွေဟာ မြန်မာနိုင်ငံထဲက တခြားဘာသာစကားတွေနဲ့ မတူတဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားရှိတဲ့ သီးခြားလူမျိုးစုလို့ ဆုံးဖြတ်တာ။ ICJ က DNA ကို အခြေမခံဘူး — ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ကိုယ့်ဘာသာကိုယ် သတ်မှတ်မှု၊ ခွဲခြားဆက်ဆံခံရမှုတွေနဲ့ပဲ ဆုံးဖြတ်တာ။
ရိုဟင်ဂျာတွေရဲ့ ဇစ်မြစ်က တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး — အလွှာ သုံးခုလောက် ရောနေတယ်။
ပထမအလွှာက မြောက်ဦးခေတ် (၁၅–၁၈ ရာစု)။ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံမှာ ဘင်္ဂလား မွတ်ဆလင် ကုန်သည်၊ စစ်သား၊ အရာရှိတွေ နေထိုင်ခဲ့တယ်။ ကမန်တွေဆိုရင် မိုဂူးခေတ် စစ်သားတွေက ဆင်းသက်လာပြီး တိုင်းရင်းသားအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရတယ်။ ရခိုင်က မွတ်ဆလင်အသိုင်းအဝိုင်းက ဗြိတိသျှခေတ် မတိုင်ခင်ကတည်းက ရှိခဲ့တယ်။
ဒုတိယအလွှာက ကိုလိုနီခေတ်။ မြန်မာက ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယရဲ့ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ် — ၁၉၃၇ မှ သီးခြားကိုလိုနီ ဖြစ်တာ။ အဲဒီကာလမှာ အိန္ဒိယစစ်သား၊ ရဲ၊ အလုပ်သမား၊ ကုန်သည်တွေ အများကြီး ဝင်လာတယ်။ ၁၉၃၁ သန်းခေါင်စာရင်းမှာ မြန်မာပြည်ထဲက အိန္ဒိယလူမျိုး တစ်သန်းကျော် ရှိခဲ့တယ်။ ၁၉–၂၀ ရာစုမှာ စစ်တကောင်းက လယ်ယာအလုပ်သမားတွေ မောင်တော-ဘူးသီးတောင်ဘက်ကို အလုံးအရင်းနဲ့ လာလုပ်ကိုင်ကြတယ်။ ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကားက စစ်တကောင်းစကားနဲ့ အနီးစပ်ဆုံးဆိုတာ ဒီဇစ်မြစ်ကို ညွှန်ပြနေတယ်။
တတိယအလွှာက ဒုတိယကမ္ဘာစစ်။ ၁၉၄၂ ဂျပန်ဝင်လာတော့ အိန္ဒိယလူမျိုး အများစု ထွက်ပြေးခဲ့ရတယ် — လမ်းမှာ သောင်းချီ သေခဲ့တယ်။ ၁၉၄၂ ရခိုင်အရေးအခင်းမှာ ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေနဲ့ မွတ်ဆလင်တွေ အပြန်အလှန် သတ်ဖြတ်ခံရတယ်။ ကျန်ခဲ့သူ၊ ပြန်လာသူတွေ ရှိတယ်။ "စစ်ပြီးတော့ ကျန်နေခဲ့ကြတာ" ဆိုတာ တစ်ပိုင်းပဲ — ထွက်ပြေးတာ၊ သေတာ၊ ပြန်လာတာ အားလုံး ရောနေတယ်။
ရိုဟင်ဂျာတွေ နိုင်ငံသား မဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်းရင်းက ၁၉၈၂ နိုင်ငံသားဥပဒေ ဖြစ်တယ်။ ဒီဥပဒေက နိုင်ငံသားအပြည့်အဝ ဖြစ်ခွင့်ကို ၁၈၂၃ မတိုင်ခင် နေထိုင်ခဲ့တဲ့ "တိုင်းရင်းသား" လူမျိုးစုတွေနဲ့ ချည်ထားတယ် — တရားဝင် စာရင်းမှာ လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုး ပါတယ်၊ ရိုဟင်ဂျာက အဲဒီစာရင်းထဲ မပါဘူး။ မြန်မာအစိုးရရဲ့ ရပ်တည်ချက်က ရိုဟင်ဂျာတွေဟာ ၁၈၂၃ နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီခေတ်မှာ ဝင်လာတဲ့ ဘင်္ဂါလီ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတွေ ဖြစ်တယ်တဲ့။
ဒီနေရာမှာ Augustus Linn ရဲ့ စာက ခွဲခြားပြထားတဲ့ အချက်တစ်ခု ရှိတယ် — လူမျိုးရှိမရှိ ဆိုတဲ့ မေးခွန်းနဲ့ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့် ဆိုတဲ့ မေးခွန်းက မတူဘူးတဲ့။ လူမျိုးတစ်မျိုးရှိတယ်လို့ လက်ခံတာက အဲဒီလူမျိုးက လူတိုင်း နိုင်ငံသား အလိုအလျောက် ဖြစ်လာမယ်လို့ မဆိုလိုဘူး — နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်က ဥပဒေပေါ်မှာ မူတည်တယ်၊ ဥပဒေကို ပြင်လို့ရတယ်တဲ့။ ဒါက သူ့ရဲ့ အမြင်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားဘက်က အမြင်က ရိုဟင်ဂျာဟာ တိုင်းရင်းသားမဟုတ်ဘူး၊ ဘင်္ဂါလီ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူပဲ ဆိုတာပဲ။
အချက်အလက်အရ ပြောရရင် — ၁၈၂၃ စည်းမျဉ်းက ရိုဟင်ဂျာတွေကို ဖယ်ထုတ်တဲ့ ဥပဒေကိရိယာ ဖြစ်တယ်။ အဲဒီစည်းမျဉ်းကို ပြင်မပြင်ဆိုတာ နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်တယ်၊ သမိုင်းက ဆုံးဖြတ်တာ မဟုတ်ဘူး။
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှာ မရမာတွေ (ရခိုင်အနွယ်တွေ) က နိုင်ငံသားအပြည့်အဝ ရှိတယ်၊ လွှတ်တော်အမတ်လည်း ရှိတယ် — ဘန်ဒါဘန်က ဘီရ်ဘဟာဒူး ဦးရွှေစင် ဆိုတဲ့ မရမာအမတ်ဆို ဝန်ကြီးအထိ ဖြစ်ခဲ့တယ်။ ၁၉၉၇ ဒီဇင်ဘာ ၂ စစ်တကောင်း တောင်တန်းဒေသ ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်နဲ့ ဒေသဆိုင်ရာကောင်စီမှာ တိုင်းရင်းသားကိုယ်စားလှယ် ၁၄ ဦး (ချက်မာ ၅၊ မရမာ ၃၊ တြိပူရ ၂ အပါအဝင်) ပါဝင်ပြီး၊ တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာနကို တိုင်းရင်းသားတစ်ဦးက ဦးဆောင်ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ သဘောတူညီချက်က အပြည့်အဝ အကောင်အထည် မဖော်ရသေးဘူး — မြေပြန်ပေးတာ၊ စစ်တပ်ဆုတ်ခွာတာ တွေက ကျန်နေတုန်း။
ဒါပေမဲ့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှာရှိတဲ့ ရိုဟင်ဂျာတွေကျတော့ နိုင်ငံသား မရဘူး — ကော့စ်ဘဇားမှာ ဒုက္ခသည် ၁.၂ သန်းလောက် ခိုလှုံနေရတယ် (၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၃၁ စာရင်း ၁,၂၀၈,၀၁၈ ဦး)။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရဲ့ မူဝါဒက "ပြန်လာကြ" မဟုတ်ဘူး၊ "မြန်မာပြည်ကို ပြန်သွားကြ" ပဲ — ၁၉၇၈၊ ၁၉၉၂၊ ၂၀၁၇–၁၈ သဘောတူညီချက်တွေနဲ့ ပြန်ပို့ဖို့ ကြိုးစားတယ်၊ ပြန်ရောက်သူက လက်ချိုးရေလို့ရတယ်။
အိန္ဒိယကျတော့ ဘင်္ဂလီလူမျိုး သန်း ၁၀၀ လောက် နိုင်ငံသား ဖြစ်တယ်၊ ဘင်္ဂါလီဘာသာစကားက တရားဝင်ဘာသာစကားတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ အိန္ဒိယမှာရှိတဲ့ ရိုဟင်ဂျာ ၄ သောင်းလောက်ကိုတော့ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတွေလို့ သတ်မှတ်ပြီး ဖမ်းတာ၊ ပြန်ပို့တာ လုပ်နေတယ်။
အစ္စရေးနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရင် ပိုထင်ရှားတယ်။ အစ္စရေးက ၁၉၅၀ ဇူလိုင် ၅ မှာ ပြန်လာခွင့်ဥပဒေ (Law of Return) ပြဋ္ဌာန်းခဲ့တယ် — ဂျူးတိုင်းက အစ္စရေးကို ပြောင်းလာပြီး နိုင်ငံသား ဖြစ်ခွင့်ရှိတယ်။ ၁၉၈၄ Operation Moses နဲ့ အီသီယိုးပီးယား ဂျူး ၈,၀၀၀ လောက်၊ ၁၉၉၁ မေ Operation Solomon နဲ့ ၁၄,၀၀၀ ကျော် (၃၆ နာရီအတွင်း)၊ ၁၉၈၉–၉၁ မှာ ဆိုဗီယက်ဂျူး တစ်သန်းလောက် ဝင်လာခဲ့တယ်။ ရိုဟင်ဂျာတွေအတွက် အဲဒီလို ပြန်ခေါ်တဲ့ ဥပဒေ၊ ပြန်ခေါ်တဲ့ နိုင်ငံ ဘာမှ မရှိဘူး — ဘယ်နိုင်ငံကမှ ရိုဟင်ဂျာကို "ငါတို့လူမျိုး" လို့ မသတ်မှတ်ဘူး။ ပြီးတော့ ရိုဟင်ဂျာတွေကိုယ်တိုင်ကလည်း ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ကို "အိမ်" လို့ မမြင်ဘူး — ရခိုင်က သူတို့အိမ်လို့ ပြောတယ်။
အခုအချိန်မှာ ရခိုင်ပြည်နယ် ၁၇ မြို့နယ်ထဲက ၁၄ မြို့နယ်လောက် (၉၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက်) ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA) က ထိန်းထားတယ်။ စစ်ကောင်စီ လက်ထဲမှာ စစ်တွေ၊ ကျောက်ဖြူ၊ မာန်အောင် သုံးမြို့ပဲ ကျန်တယ် (၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၃ မှာ AA က အဲဒီသုံးမြို့ကို ပြည်သူတွေလက်ထဲ လွှဲပေးမယ်လို့ ကတိပေးခဲ့တယ်)။ စစ်ပွဲ ဆက်ဖြစ်နေသေးတယ်။
စစ်ဖြစ်နေတဲ့အချိန်မှာ အကြီးအကျယ် ပြန်လာမှု ဘာမှ မရှိသေးဘူး။ AA က နေရပ်စွန့်ခွာသူတွေ ပြန်လာနိုင်တယ်လို့ ပြောခဲ့ပေမဲ့၊ ရိုဟင်ဂျာတွေကို တရားဝင် ပြန်ခေါ်ဖို့ အစီအစဉ် မထုတ်ပြန်သေးဘူး။ ၂၀၂၄ မှာ AA က ရိုဟင်ဂျာရွာတွေကို တိုက်ခိုက်ခဲ့တယ်လို့ ကုလသမဂ္ဂနဲ့ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့တွေက စွပ်စွဲခဲ့တယ် — AA က အရပ်သားတွေကို ရည်ရွယ်တိုက်ခိုက်တာ မဟုတ်ဘူးလို့ ငြင်းတယ်။ ဘယ်ဘက်က မှန်လဲဆိုတာ သီးခြား စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု လိုတယ်။
ICJ က ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ၊ မိမိဆန္ဒအလျောက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ ပြန်လာခွင့် ပေးရမယ်လို့ အမိန့်ပေးခဲ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအမိန့်ကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့က လုံခြုံရေးကောင်စီကနေတဆင့် ဖြစ်ရမယ် (တရုတ်နဲ့ ရုရှားက ဗီတိုသုံးပြီး တားနိုင်တယ်) — ပြီးတော့ မြေပြင်မှာက ရခိုင်ကို AA က ထိန်းထားတာ၊ စစ်ကောင်စီ မဟုတ်ဘူး။ စစ်ဖြစ်နေတဲ့အချိန်မှာ AA က ပြန်ခေါ်မယ်လို့ မျှော်လင့်ဖို့ ခက်တယ် — နောက် နှစ် ၁၀၀ ကြာရင်တောင် ပြန်လာခွင့် ရပါ့မလားဆိုတဲ့ မေးခွန်းရဲ့ အဖြေက အခုအချိန်မှာ ဘယ်သူမှ မပေးနိုင်သေးဘူး။
ရင်းမြစ်များ — https://hugo-ess.ethnologue.a2hosted.com/language/rhg/၊ https://myanmarmuslim.news/en/2026/11/19/asking-whether-ethnic-groups-kokang-rohingya-or-monewun-bamar-exist-%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%94%E1%80%B7%E1%80%BA-%E1%81%8A-%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9F%E1%80%84/၊ https://en.wikipedia.org/wiki/Chittagong_Hill_Tracts_Peace_Accord၊ https://catalog.archives.gov.il/site/en/chapter/jewish-immigration-ingathering-exiles/၊ https://www.other-news.info/myanmar-committed-genocide-against-rohingya-minority-worlds-top-court-rules/
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး (ICJ) က မြန်မာနိုင်ငံ ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် လူမျိုးတုံး ကျူးလွန်တယ်လို့ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉ မှာ ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် လူတွေ မေးနေတဲ့ မေးခွန်း တစ်ခု ရှိတယ် — အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ တရားရုံး (ICC) က မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်မှာလား။ အဖြေတိုကတော့ ဒီလိုပါ — လျှောက်ထားပြီးသား၊ ထုတ်ပြီးတာ မရှိသေးဘူး၊ ထုတ်မထုတ်ဆိုတာလည်း ဘယ်သူမှ အတိအကျ မပြောနိုင်ဘူး။
ICC ရှေ့နေ (Prosecutor) ခါရင် ခန်း (Karim Khan) က ၂၀၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၇ မှာ မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ပေးဖို့ လျှောက်ထားခဲ့တယ်။ စွဲချက်က ၂၀၁၇ ဩဂုတ် ၂၅ ကနေ ဒီဇင်ဘာ ၃၁ အတွင်း ရိုဟင်ဂျာတွေကို နေရပ်ကနေ အတင်းမောင်းထုတ်မှု (deportation) နဲ့ လူမျိုး၊ ဘာသာအပေါ် အခြေခံပြီး နှိပ်ကွပ်မှု (persecution) — လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှု (crimes against humanity) နှစ်ခုပဲ။
အဲဒီလျှောက်လွှာက အခု ICC ရဲ့ ကြိုတင်စစ်ဆေးရေး တရားသူကြီးအဖွဲ့ (Pre-Trial Chamber I) လက်ထဲမှာ ရှိနေတုန်း — တစ်နှစ် နီးပါး ရှိပြီ။ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၈ အထိ တရားသူကြီးတွေ ဆုံးဖြတ်ချက် ထုတ်ပြန်တာ မရှိသေးဘူးလို့ နယ်စည်းမခြား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် အဖွဲ့ (Amnesty International) နဲ့ လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်အဖွဲ့ (Human Rights Watch) တို့က ဆိုတယ်။
လျှောက်လွှာတင်တာနဲ့ ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်တာနဲ့ မတူဘူး — တရားသူကြီး ၃ ဦးက သက်သေအထောက်အထား လုံလောက်လား ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်ရတယ်။ ဘယ်တော့ ဆုံးဖြတ်မလဲဆိုတာလည်း မသိရဘူး။
ICJ က နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ တာဝန် (state responsibility) ကို ဆုံးဖြတ်တာ — မြန်မာနိုင်ငံက လူမျိုးတုံး ကျူးလွန်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်တာ နိုင်ငံကို စွဲတာ၊ လူတစ်ဦးကို စွဲတာ မဟုတ်ဘူး။ ICC က တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ရာဇဝတ်မှု တာဝန် (individual criminal responsibility) ကို ဆုံးဖြတ်တာ — မင်းအောင်လှိုင် တစ်ဦးတည်းကို စွဲတာ။
ICJ က ICC ကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ဖို့ အမိန့်ပေးလို့ မရဘူး — တရားရုံး နှစ်ခု သီးခြားစီ ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ICJ က လူမျိုးတုံး ကျူးလွန်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ထားတာက ICC ရှေ့နေရဲ့ အမှုကို သက်သေအထောက်အထားအရ အားဖြည့်ပေးနိုင်တယ်။
မြန်မာနိုင်ငံက ICC ကို တည်ထောင်တဲ့ ရောမ စာချုပ် (Rome Statute) ကို လက်မှတ်မထိုးထားဘူး၊ အဖွဲ့ဝင် မဟုတ်ဘူး — ဒါကြောင့် ICC နဲ့ ပူးပေါင်းဖို့၊ ဖမ်းဝရမ်းကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ တာဝန် မရှိဘူး။
ICC က ဒီအမှုကို ကိုင်နိုင်တာက ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်က ICC အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လို့ပါ — ရိုဟင်ဂျာတွေကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဘက်ကို မောင်းထုတ်တဲ့ လုပ်ရပ်ရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းက ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နယ်မြေပေါ်မှာ ဖြစ်ခဲ့တယ်လို့ ICC တရားသူကြီးတွေ ၂၀၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၄ မှာ ဆုံးဖြတ်ပြီး စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။
ICC အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ၁၂၅ နိုင်ငံ (၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၄ အထိ) ထဲက တစ်နိုင်ငံကို မင်းအောင်လှိုင် ခြေချမိရင် အဲဒီနိုင်ငံက ဖမ်းရမယ်လို့ ရောမ စာချုပ်က ဆိုတယ် — ဒါပေမဲ့ နိုင်ငံတွေက လက်တွေ့မှာ ဖမ်းချင်မှ ဖမ်းတယ်။ ဥပမာ — မွန်ဂိုလီးယားက ICC အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်ပေမဲ့ ၂၀၂၄ စက်တင်ဘာမှာ ရုရှား သမ္မတ ပူတင် လာလည်တုန်း ဖမ်းဝရမ်း ရှိနေတာတောင် မဖမ်းခဲ့ဘူး။
ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီက မြန်မာအမှုကို ICC ကို လွှဲပေးမယ်ဆိုရင်လည်း တရုတ်နဲ့ ရုရှားက ဗီတို (veto) သုံးပြီး တားနိုင်တယ် — အဲဒီလမ်းလည်း ပိတ်နေတယ်။
အာဂျင်တီးနား ဖက်ဒရယ်တရားရုံးက ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ (အချို့သတင်းတွေမှာ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ လို့ ဖော်ပြတယ်) မှာ မင်းအောင်လှိုင်အပါအဝင် မြန်မာ စစ်အရာရှိ ၂၅ ဦးကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ပြီးသား — ကမ္ဘာတစ်ဝန်း တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် (universal jurisdiction) ဆိုတဲ့ အခြေခံနဲ့။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီဖမ်းဝရမ်းနဲ့ ဘယ်သူ့ကိုမှ ဖမ်းမိတာ မရှိသေးဘူး။
ရင်းမြစ်များ — https://www.amnestyusa.org/press-releases/historic-un-ruling-that-myanmar-committed-genocide-against-rohingya-is-rare-victory-for-survivors/, https://www.hrw.org/news/2026/11/11/letter-to-philippine-president-on-upcoming-asean-meetings-and-myanmar, https://moemaka.net/eng/2026/11/the-icjs-upcoming-november-19-ruling-and-divided-opinions-among-myanmar-citizens/, https://www.tbsnews.net/rohingya-crisis/icj-ruling-historic-myanmar-found-responsible-genocide-icg-1608146; ICC ရှေ့နေရုံး ထုတ်ပြန်ချက် (၂၀၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၇)။
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ကုလသမ္မဂ အထွေထွေညီလာခံ (UN General Assembly) တတိယကော်မတီ (Third Committee) က နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်မှာ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရိုဟင်ဂျာမွတ်စလင်များနှင့် အခြားလူနည်းစုများ၏ လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေ ဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်မူကြမ်း (A/C.3/81/L.42) ကို ထောက်ခံမဲ ၁၂၈၊ ကန့်ကွက်မဲ ၆၊ ကြားနေမဲ ၃၃ ဖြင့် အတည်ပြုခဲ့ပါတယ်။
မဲအရေအတွက်ကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကုလသမ္မဂ ဆိုင်ရာ အမြဲတမ်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် UN Watch တို့၏ ဖော်ပြချက်အရ ဖြစ်ပြီး၊ ကုလသမ္မဂ၏ တရားဝင် သတင်းထုတ်ပြန်ချက် မတွေ့ရသေးပါ။ မဲခွဲမှု ဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ကြားနေမဲ ပေးခဲ့တာကိုတော့ အမေရိကန် ကုလသမ္မဂဆိုင်ရာ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့၏ မဲပေးရခြင်း ရှင်းလင်းချက် (Explanation of Vote) က အတည်ပြုထားပါတယ်။
ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ဟာ အစ္စလာမ္မစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (OIC) နှင့် ဥရောပသမ္မဂ (EU) တို့ ဦးဆောင်တင်သွင်းတဲ့ နှစ်စဉ် ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာစစ်တပ်နှင့် ရက္ခိုင်တပ်တော် (AA) တို့က ရိုဟင်ဂျာများနှင့် အခြားလူနည်းစုများအပေါ် ကျူးလွန်နေတဲ့ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများအပေါ် ပြင်းထန်စွာ စိုးရိမ်ကြောင်း ဖော်ပြထားပြီး၊ အကြမ်းဖက်မှု ချက်ချင်း ရပ်တန့်ရန်၊ တာဝန်ခံမှု ရှိရန်၊ ဘေးကင်းစွာ၊ မိမိဆန္ဒအလျောက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာရှိရှိနှင့် စောစော ပြန်လည်နေရာချထားနိုင်ရေး အခြေအနေများ ဖန်တီးရန် တောင်းဆိုထားပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ပူးတွဲတုံ့ပြန်ရေး အစီအစဉ် (Joint Response Plan) အတွက် လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု ရန်ပုံငွေ လုံလောက်စွာ ဆက်လက် ထောက်ပံ့ရန်နှင့် ရိုဟင်ဂျာများ၏ နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေးများ (မဲပေးခွင့် အပါအဝင်) ကိုလည်း အလေးပေး ဖော်ပြထားပါတယ်။
အမေရိကန်က မဲခွဲဖို့ တောင်းဆိုခဲ့ပြီး ကြားနေမဲ ပေးခဲ့ပါတယ်။ အကြောင်းရင်းက ဆုံးဖြတ်ချက်ထဲက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်ခုံရုံး (ICC) ကို ရည်ညွှန်းချက်များ ပါဝင်လို့ဖြစ်ပြီး၊ အမေရိကန်က ICC ဟာ ၂၀၀၂ ခုနှစ်ကတည်းက နိုင်ငံများ၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို တိုက်ရိုက် ခြိမ်းခြောက်နေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ကြားနေမဲ ပေးခြင်းဟာ မြန်မာအခြေအနေအပေါ် အမေရိကန်ရဲ့ ရပ်တည်ချက် ပြောင်းလဲသွားတာ မဟုတ်ဘူးလို့ အမေရိကန် ကုလသမ္မဂဆိုင်ရာ သံအမတ်ကြီး ဒန် နီဂရီယာ (Dan Negrea) က ရှင်းလင်းခဲ့ပါတယ်။ ကန့်ကွက်မဲ ၆ မဲထဲမှာ တရုတ်၊ ရုရှားနှင့် မြောက်ကိုရီးယား ပါဝင်ပြီး၊ ကြားနေမဲ ၃၃ မဲထဲမှာ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေး ပါဝင်ပါတယ် (UN Watch ၏ ဖော်ပြချက်အရ)။
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ယာယီ ကိုယ်စားလှယ် သံအမတ်ကြီး ရှမ်ချီတာ ဟက် (Shanchita Haque) က မဲမပေးမီ မိန့်ခွန်းပြောရာမှာ ကိုးနှစ်ကြာအောင် အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ ပြန်လည်နေရာချထားရေး တိုးတက်မှု မရှိခဲ့ဘူးလို့ ထောက်ပြခဲ့ပြီး၊ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်မှာ ထွက်မယ့် ICJ အမိန့်ရဲ့ အရေးပါမှုကို အလေးပေးခဲ့ပါတယ်။
ဆုံးဖြတ်ချက်ဟာ ဒီဇင်ဘာ လယ်ခန့်မှာ ကျင်းပမယ့် အထွေထွေညီလာခံ မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေးမှာ မဲခွဲဖို့ သွားပါမယ်။ မြန်မာနိုင်ငံ ကုလသမ္မဂဆိုင်ရာ အမြဲတမ်း ကိုယ်စားလှယ် ဦးကျော်မိုးထွန်းက ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကြိုဆိုတယ်လို့ FrosNews က ဖော်ပြထားပါတယ် (ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းသာ)။
https://unwatch.org/2026-unga-resolutions-on-israel-vs-rest-of-the-world/
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ကုလသမ္မဂ လူ့အခွင့်အရေး မဟာမင်းကြီး (UN High Commissioner for Human Rights) ဗော်လ်ကာ တာ့ခ် (Volker Türk) က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) ရဲ့ အမိန့်ကို ချီးကျူးခဲ့ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံဟာ တရားရုံးက အမိန့်ပေးထားတဲ့ လျော်ကြေးပေးရေး အပါအဝင် ကုစားမှုများကို အမြန်ဆုံး အကောင်အထည်ဖော်ရမယ်လို့ တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။
"ဒီအမိန့်ဟာ မြန်မာနိုင်ငံဟာ လူသားတို့ သိတဲ့ အဆိုးရွားဆုံး ရာဇဝတ်မှုတွေထဲက တစ်ခုအတွက် တာဝန်ရှိတယ်ဆိုတာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ဆုံးဖြတ်လိုက်တာပါ။ ဒီအမိန့်ဟာ ရိုဟင်ဂျာတွေနဲ့ မြန်မာပြည်သူအားလုံးအတွက် တရားမျှတမှုရဲ့ အချိုးအကွေ့ ဖြစ်ရမယ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ်မှာ ဆက်လက် ကျူးလွန်နေတဲ့ ပြင်းထန်တဲ့ ချိုးဖောက်မှုတွေအတွက် အပြစ်ပေးခံရခြင်းကင်းတဲ့ အခြေအနေကို အဆုံးသတ်ရေး အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ် အစ ဖြစ်ရမယ်" လို့ တာ့ခ်က ပြောပါတယ်။
ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် မြန်မာနိုင်ငံက ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ဒုက္ခ၊ စိတ်ဆင်းရဲမှုနဲ့ အရှက်ရမှုတွေဟာ လူသားတို့၏ အသိစိတ်အပေါ် စွန်းထင်းနေတဲ့ အမှတ်အသားဖြစ်ပြီး၊ တရားရုံးရှေ့မှာ သူတို့ရဲ့ ကြောက်မက်ဖွယ် အတွေ့အကြုံတွေ တင်ပြခဲ့တဲ့ ထိခိုက်ခံစားရသူတွေရဲ့ သတ္တိကို ချီးကျူးတယ်လို့ သူက ဆိုပါတယ်။
တာ့ခ်က နိုင်ငံတွေကို တောင်းဆိုခဲ့တာတွေ — စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စက်ပစ္စည်း၊ ဂျက်လောင်စာ (jet fuel) နှင့် အခြား နှစ်ဖက်သုံး စက်ပစ္စည်းများ လွှဲပြောင်းပေးခြင်းကို ချက်ချင်း ရပ်တန့်ရန် (ထိုပစ္စည်းတွေဟာ မြန်မာပြည်သူတွေအပေါ် ကြောက်မက်ဖွယ် ရာဇဝတ်မှုတွေ ကျူးလွန်ရာမှာ အခုထိ အသုံးပြုခံနေရလို့ပါ)၊ ရိုဟင်ဂျာ ထိခိုက်ခံစားရသူတွေအတွက် လျော်ကြေးနဲ့ အစီအစဉ်တွေကို ထောက်ပံ့ရန်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အခြားနိုင်ငံတွေရှိ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု အစီအစဉ်တွေအတွက် ရန်ပုံငွေ တည်တံ့ပြီး ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်အောင် ထောက်ပံ့ရန်။
အာဂျင်တီးနား၊ တီမောလက်စ်တီနှင့် အခြားနေရာတွေမှာ တရားရုံးတွေက မြန်မာမှာ ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေအတွက် တစ်ဦးချင်း တာဝန်ယူမှုကို စစ်ဆေးနေပြီး၊ နိုင်ငံတွေအနေနဲ့ အဲဒီလုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ထောက်ပံ့ဖို့၊ သက်သေအထောက်အထားတွေ ထိန်းသိမ်းမျှဝေဖို့ တာ့ခ်က တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။
"ဘေးကင်းပြီး ရေရှည်တည်တံ့တဲ့ ပြန်လည်နေရာချထားရေး အခြေအနေတွေ ရှိမလာသေးသ၍ ရိုဟင်ဂျာတွေကို မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ပို့တာမျိုး မရှိရဘူး" လို့ တာ့ခ်က ဆိုပြီး၊ ရိုဟင်ဂျာတွေရဲ့ နိုင်ငံသားအဖြစ် ပြန်လည် ရရှိရေးကိုလည်း တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။ ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် အမုန်းစကား (hate speech) မြင့်တက်လာနိုင်ခြေကိုလည်း သူက သတိပေးခဲ့ပြီး၊ နိုင်ငံတွေအနေနဲ့ တရားရုံးရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေက မြန်မာမှာ အာဏာရှိနေသူတွေနဲ့ သူတို့ရဲ့ ဆက်ဆံရေးအပေါ် ဘာအကျိုးသက်ရောက်မှုရှိလဲဆိုတာ လေးလေးနက်နက် ပြန်စဉ်းစားဖို့ လိုတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ဗြိတိန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး အက်ဒ် မီလီဘန်း (Ed Miliband) က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) အမိန့်ထွက်ပြီးနောက် ချက်ချင်း အရေးယူမှုအဖြစ် လန်ဒန်ရှိ မြန်မာ စစ်သံမှူး (Defence Attaché) ကို ဗြိတိန်ကနေ နှင်ထုတ်ဖို့ အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး၊ အမိန့်အပေါ် ဆွေးနွေးဖို့ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ (UN Security Council) အရေးပေါ် အစည်းအဝေးကို အရေးတကြီး တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။
"ဒီနေ့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံးက သမိုင်းဝင် အမိန့်တစ်ခု ချမှတ်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံဟာ ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်။ ဗြိတိန်အနေနဲ့ တရားရုံးနဲ့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားဥပဒေ စနစ်ကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံကြောင်း ထပ်လောင်း အတည်ပြုပြီး၊ မြန်မာ စစ်အစိုးရက ရိုဟင်ဂျာပြည်သူတွေကို ရက်စက်စွာ ဆက်ဆံခဲ့တာကို ရှုတ်ချပါတယ်။ ဒီလို ကြောက်မက်ဖွယ် ရာဇဝတ်မှုတွေအတွက် တာဝန်ခံမှု ရှိစေဖို့ ဗြိတိန်က အရေးယူဖို့ စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားပါတယ်" လို့ မီလီဘန်းက ပြောပါတယ်။
"ဒီအမိန့်ကို အခြေခံပြီး ဒီနေ့ ချက်ချင်း အရေးယူပါတယ်။ မြန်မာ အစိုးရအပေါ် ချမှတ်ထားပြီးသား ဒဏ်ခတ်အရေးယူမှုတွေအပေါ် အခြေခံပြီး၊ မြန်မာ စစ်သံမှူးကို ဗြိတိန်ကနေ နှင်ထုတ်ဖို့ အမိန့်ပေးနေပါတယ်၊ အမိန့်ကို ဆွေးနွေးဖို့ ကုလ လုံခြုံရေးကောင်စီ အရေးပေါ် အစည်းအဝေးကိုလည်း အရေးတကြီး တောင်းဆိုနေပါတယ်" လို့ သူက ဆိုပါတယ်။
ဗြိတိန်က မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ တာဝန်ခံ (Chargé d'Affaires) ကိုလည်း ဆင့်ခေါ်ထားပြီး၊ တာဝန်ရှိသူတွေ တာဝန်ခံရစေဖို့ လာမယ့်ရက်တွေမှာ နောက်ထပ် အရေးယူမှုတွေ ချမှတ်သွားမယ်လို့ မီလီဘန်းက ပြောပါတယ်။ "မြန်မာနိုင်ငံဟာ အမိန့်ကို အပြည့်အဝ လိုက်နာရပါမယ်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အသိုင်းအဝိုင်းကလည်း အမိန့်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရေး၊ တာဝန်ခံမှုနဲ့ ရိုဟင်ဂျာတွေအတွက် တရားမျှတမှုမှာ သူ့အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်ရပါမယ်" လို့ သူက ဆိုပါတယ်။
ဗြိတိန်ဟာ ICJ အမှုမှာ ကြားဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့တဲ့ ၁၁ နိုင်ငံထဲက တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပါတယ်။ လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းအဝေးကိုတော့ တောင်းဆိုထားဆဲဖြစ်ပြီး၊ အစည်းအဝေး ကျင်းပမယ့် ရက် မသတ်မှတ်ရသေးပါ (နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် စစ်ဆေးချိန်အထိ)။
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
အမိန့်ထွက်ပြီ။ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်၊ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ဟိတ်မြို့ (The Hague) ငြိမ်းချမ်းရေးနန်းတော် (Peace Palace) မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) ဥက္ကဋ္ဌ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝ ယူဂျီ (Judge Iwasawa Yuji) က ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံက မြန်မာနိုင်ငံကို စွဲဆိုထားတဲ့ ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုအမှုမှာ အပြီးသတ် အမိန့်ကို ၃ နာရီကြာ ဖတ်ကြားခဲ့တယ်။ ဟိတ်မြို့ မနက် ၁၀ နာရီ — မြန်မာစံတော်ချိန် ညနေ ၃ နာရီခွဲ၊ ကနေဒါ တိုရွန်တို မနက် ၄ နာရီက စတင်ခဲ့တယ်။
တရားသူကြီး ၁၅ ဦးပါဝင်တဲ့ အဖွဲ့က ၉ မဲ၊ ၆ မဲနဲ့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ် — မြန်မာနိုင်ငံသည် ရခိုင်မြောက်ပိုင်း ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့အပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု တားဆီးရေးနှင့် အပြစ်ပေးရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ် (Genocide Convention) ပါ တာဝန်တွေကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။ ဒါက ICJ သမိုင်း ၈၀ မှာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ပထမဆုံး ဆုံးဖြတ်ခဲ့တဲ့ အမိန့်ဖြစ်တယ်။ အမိန့်က အပြီးအပြတ်ဖြစ်ပြီး အယူခံဝင်လို့ မရဘူး။ မနေ့က ကြိုတင်ဆောင်းပါးမှာ အမိန့်မချခင် သိထားရမဲ့အချက်တွေကို စုစည်းတင်ပြခဲ့တယ် — အခု အမိန့်အတိုင်း ဘာတွေ ဖြစ်လာလဲဆိုတာ ဒီဆောင်းပါးမှာ တင်ပြတယ်။
တရားရုံးက စွဲချက်တစ်ခုချင်းစီကို သီးခြားဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ အဓိက အမိန့်ချက်တွေက ဒါတွေပဲ —
၁။ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ် — ၉ မဲ၊ ၆ မဲ။ တရားရုံးရဲ့ အမိန့်စာအတိုင်းဆိုရင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ရခိုင်မြောက်ပိုင်း ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့အပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ ဒါက အမှုရဲ့ အဓိကအချက်ဖြစ်ပြီး၊ တရားရုံးက "မြန်မာဟာ ရိုဟင်ဂျာလူဦးရေရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု သဘောတူစာချုပ်ပါ လုပ်ရပ်တွေကို ကျူးလွန်ခဲ့တယ်ဆိုတာ အပြည့်အဝ ယုံကြည်လက်ခံတယ်" လို့ ဆိုတယ်။
၂။ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်လိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် ရှိတယ်။ ဒါက သက်သေပြဖို့ အခက်ဆုံးအပိုင်းဖြစ်ခဲ့တယ်။ တရားရုံးက မြန်မာရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ရှင်းပြနိုင်တဲ့ "တစ်ခုတည်းသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်တဲ့ ကောက်ချက်" (only reasonable inference) က ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့ရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ပဲလို့ ဆုံးဖြတ်တယ်။ စစ်ဆင်ရေးရဲ့ အတိုင်းအတာနဲ့ နည်းလမ်းတွေဟာ လူထုကို အပြစ်ပေးဖို့ လိုတာထက် "အများကြီး ကျော်လွန်နေပြီး၊ အဖွဲ့ရဲ့ သိသာတဲ့ အစိတ်အပိုင်းကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီတယ်" လို့ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက ဆိုတယ်။
၃။ တားဆီးဖို့ ပျက်ကွက်တယ်။ မြန်မာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို တားဆီးရမဲ့ တာဝန် (obligation to prevent) ကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်။ လက်နက်ကိုင် အရပ်သားတွေ စစ်ဆင်ရေးမှာ ပါဝင်ခဲ့တဲ့အချိန်မှာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိတယ်ဆိုတာ မြန်မာဘက်က သိသင့်တယ်လို့ တရားရုံးက ဆိုတယ်။
၄။ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်တယ်။ မြန်မာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို ကျူးလွန်သူတွေ — တပ်မှူးတွေအပါအဝင် — ကို စုံစမ်းစစ်ဆေး၊ တရားစွဲ၊ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်ခဲ့တယ်။ သဘောတူစာချုပ် အပိုဒ် ၃ ပါ ပြစ်မှုတွေနဲ့ အပိုဒ် ၁၊ ၄၊ ၆ ပါ အပြစ်ပေးရေး တာဝန်တွေကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။
၅။ လူထုကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ဖို့ လှုံ့ဆော်ခဲ့တယ်ဆိုတာတော့ မဆုံးဖြတ်နိုင်ဘူး။ စစ်တပ်ရဲ့ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာတွေထဲက တချို့က ရိုဟင်ဂျာမဟုတ်သူတွေကို ရိုဟင်ဂျာတွေအပေါ် အကြမ်းဖက်ဖို့ အားပေးခဲ့တယ်ဆိုတာ တရားရုံးက လက်ခံတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီစာတွေကို အဖွဲ့တစ်ခုလုံးကို ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ရေးခဲ့တာလို့၊ ဒါမှမဟုတ် ဖတ်သူတွေက အဲဒီလို နားလည်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံးက "အပြည့်အဝ မယုံကြည်နိုင်ဘူး" (not fully convinced) လို့ ဆိုတယ်။ ဒါကြောင့် တိုက်ရိုက်နဲ့ အများပြည်သူကို လှုံ့ဆော်မှု (direct and public incitement) စွဲချက်ကို တရားရုံးက မဆုံးဖြတ်ခဲ့ဘူး။
၆။ လျော်ကြေးပေးရမယ်။ မြန်မာမှာ ရိုဟင်ဂျာ ထိခိုက်နစ်နာသူတွေကို ကုစားမှု (reparations) ပေးရမဲ့ တာဝန် ရှိတယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်တယ်။ ပမာဏနဲ့ ပုံစံအသေးစိတ်ကိုတော့ နောက်အဆင့်မှာ ဆုံးဖြတ်မယ်။ ကုစားမှုက ထိခိုက်မှုနဲ့ အချိုးကျရမယ်။ မြန်မာက ဒီအမိန့်ပြီး ၂ နှစ်အတွင်း ကုစားမှုကို ဘယ်လို အကောင်အထည်ဖော်မလဲဆိုတဲ့ အစီရင်ခံစာကို တင်ပြရမယ်။ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက မြန်မာဟာ ထိခိုက်သူတွေ ဒါမှမဟုတ် သူတို့ရဲ့ အပေါင်းအသင်းတွေကို "ဖြစ်နိုင်သမျှနဲ့ သင့်တော်သမျှ" လျော်ကြေး ပေးဖို့ ကြိုးစားရမယ်၊ ဒုက္ခသည်တွေ ဘေးကင်းစွာ ပြန်လာနိုင်အောင် ကူညီရမယ်လို့လည်း ဆိုတယ်။
အမိန့်ဖတ်ကြားချိန်မှာ တရားသူကြီး အိဝါဆာဝက တရားရုံးရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို တစ်ခုချင်း ဖတ်ပြခဲ့တယ် —
ICJ က လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုအမှုမှာ အနှစ်သာရ အမိန့်ချခဲ့တာ သမိုင်းမှာ ဒါက တတိယအကြိမ်မြောက်ဖြစ်တယ်။ ပထမတစ်ကြိမ်က ဘော့စနီးယားအမှု (၂၀၀၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆)။ အဲဒီအမှုမှာ တရားရုံးက ၁၉၉၅ ဇူလိုင် ဆရီဘရီနစ်ဇာ (Srebrenica) မှာ ဖြစ်ခဲ့တာဟာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဖြစ်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ပေမဲ့၊ ဆားဗီးယားနိုင်ငံကိုယ်တိုင် ကျူးလွန်တာမဟုတ်ဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ ဆားဗီးယားကို အပြစ်ပေးခဲ့တာက တားဆီးဖို့ ပျက်ကွက်တာနဲ့ အပြစ်ပေးဖို့ ပျက်ကွက်တာပဲ ဖြစ်တယ်။
အရေးအကြီးဆုံးက လျော်ကြေးကိစ္စ — ဘော့စနီးယားအမှုမှာ တရားရုံးက ဆားဗီးယားကို လျော်ကြေး တစ်ပြားမှ မပေးခိုင်းခဲ့ဘူး။ တရားရုံးရဲ့ အမိန့်ကြေညာချက်ကိုက လုံလောက်တဲ့ ကျေနပ်မှု (satisfaction) ဖြစ်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။
မြန်မာအမှုမှာ ဒါက ပြောင်းသွားပြီ။ မြန်မာဟာ နိုင်ငံကိုယ်တိုင် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခံရတဲ့ ပထမဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သွားပြီ။ ပြီးတော့ လျော်ကြေးကိစ္စမှာလည်း ဘော့စနီးယားနဲ့ မတူဘူး — တရားရုံးက မြန်မာမှာ ကုစားမှု ပေးရမဲ့ တာဝန် ရှိတယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ ပမာဏကို နောက်မှ ဆုံးဖြတ်မယ်ဆိုပေမဲ့၊ လျော်ကြေးဆိုတဲ့ တံခါးကို ဖွင့်ပေးလိုက်ပြီ။ ဒါက ဘော့စနီးယားက သင်ခန်းစာနဲ့ လုံးဝ ကွာခြားတဲ့ အချက်ပဲ။
ရိုးရိုးသားသား ပြောရရင် — ချက်ချင်းတော့ မရဘူး။ အမိန့်က ထွက်ပြီ၊ ဒါပေမဲ့ အမိန့်နဲ့ လက်တွေ့က မတူသေးဘူး။
ဂမ်ဘီယာ တောင်းထားတဲ့ ကုစားမှုတွေက အများကြီးပဲ — ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ ဂုဏ်သိက္ခာရှိရှိ ပြန်လာခွင့်၊ မြေနဲ့ ပစ္စည်းတွေ ပြန်ပေးရေး၊ မိသားစုတွေ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး၊ ကာယနဲ့ စိတ်ပိုင်း ကုသရေး၊ ပျောက်ဆုံးသူတွေကို ရှာဖွေရေး၊ သေဆုံးသူတွေကို ရိုဟင်ဂျာ ဓလေ့ထုံးစံအတိုင်း ပြန်လည်မြှုပ်နှံရေး၊ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကနေ ကာကွယ်ရေး၊ ရိုဟင်ဂျာလို့ မိမိကိုယ်ကို သတ်မှတ်ခွင့်၊ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနေထိုင်လုပ်ကိုင်ခွင့်၊ ပြန်ပေးလို့ မရရင် လျော်ကြေးပေးရေး။ တရားရုံးက လျော်ကြေးပေးရမဲ့ တာဝန်ကို အမိန့်ချခဲ့တယ်၊ ဒုက္ခသည်တွေ ဘေးကင်းစွာ ပြန်လာနိုင်အောင် ကူညီရမယ်လို့လည်း ဆိုတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပမာဏနဲ့ ပုံစံကို နောက်အဆင့်မှာ ဆုံးဖြတ်မယ် — ဒါကြောင့် ငွေလျော်ကြေး ဘယ်လောက်ရမလဲဆိုတာ အခုထိ မသိရသေးဘူး။
ဒါပေမဲ့ အမိန့်က အရေးမပါဘူးလို့ မဆိုလိုဘူး။ အမိန့်က သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်မယ်၊ ICC နဲ့ အာဂျင်တီးနားအမှုတွေအတွက် အားကောင်းတဲ့ သက်သေဖြစ်မယ်၊ နိုင်ငံတကာရဲ့ ဖိအားနဲ့ ဒဏ်ခတ်မှုတွေကို အားဖြည့်ပေးမယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံရေး ပြောင်းလဲတဲ့အခါ ကုစားမှုကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ အခြေခံဖြစ်မယ်။ တရားမျှတမှုက ချက်ချင်းမရောက်ပေမဲ့၊ အမိန့်က တရားမျှတမှုရဲ့ တံခါးကို ဖွင့်ပေးတာပဲ။
ICJ အမိန့်က နိုင်ငံတော်ရဲ့ တာဝန်ကိုသာ စစ်ဆေးတာ — လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းရဲ့ ရာဇဝတ်မှုကို မစစ်ဆေးဘူး။ ဒါကြောင့် တခြားအမှုတွေက သူ့ဘာသာ ဆက်သွားမယ်။ ပြီးတော့ အခု ICJ ရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေက အဲဒီအမှုတွေအတွက် အားကောင်းတဲ့ သက်သေဖြစ်လာပြီ။
ICC (အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံး) — ၂၀၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၇ မှာ ICC ရှေ့နေချုပ်က မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်းထုတ်ပေးဖို့ လျှောက်ထားတယ်။ စွဲချက်က လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုမဟုတ် — ရိုဟင်ဂျာတွေကို ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးမှုနဲ့ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှု (လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှု)။ အဲဒီလျှောက်ထားချက်က အခုထိ ICC တရားသူကြီးတွေရှေ့မှာ ဆိုင်းငံ့နေတယ်။ ICJ က နိုင်ငံကို အပြစ်ပေးတာနဲ့ ICC က လူပုဂ္ဂိုလ်ကို တရားစွဲတာ မတူဘူး — နှစ်ခုလုံး တစ်ပြိုင်နက် သွားနိုင်တယ်။
အာဂျင်တီးနား အမှု — ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက် (အချို့သတင်းရင်းမြစ်များတွင် ၁၄ ရက်ဟု ဖော်ပြသည်) မှာ အာဂျင်တီးနား ဖက်ဒရယ်တရားရုံးက မင်းအောင်လှိုင်အပါအဝင် စစ်အရာရှိ ၂၅ ဦးကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနဲ့ လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေနဲ့ ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ခဲ့တယ်။ ဒါက universal jurisdiction (ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်) ဆိုတဲ့ အခြေခံမူအရ — အပြင်းထန်ဆုံး ရာဇဝတ်မှုတွေကို ဘယ်နိုင်ငံကမဆို တရားစွဲနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ မူ။ အမှုက အခုထိ စုံစမ်းစစ်ဆေးဆဲအဆင့်မှာ ရှိတယ်၊ တရားခွင်မရောက်သေးဘူး။
အမိန့်ဖတ်ကြားတဲ့ နေရာမှာ ရိုဟင်ဂျာ အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူ ယပ်စမင် အူလာ (Yasmin Ullah) ကိုယ်တိုင် တရားခွင်ထဲမှာ ထိုင်ပြီး နားထောင်ခဲ့တယ်။ သူက "ဒါက ရိုဟင်ဂျာတွေအတွက် ကြီးမြတ်တဲ့ နေ့ဖြစ်သလို၊ ကိုယ့်ဒုက္ခကို ဘယ်သူမှ အရေးမလုပ်ဘူး၊ ဘယ်သူမှ နားမထောင်ဘူးလို့ ပြောခံရတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းက ဖိနှိပ်ခံ ပြည်သူအားလုံးအတွက်လည်း ကြီးမြတ်တဲ့ နေ့ပဲ" လို့ ပြောတယ်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကော့စ်ဘဇား စခန်းတွေမှာလည်း ရိုဟင်ဂျာ လူထုအများအပြား စုဝေးပြီး အမိန့်ကို စောင့်ကြည့်ခဲ့ကြတယ်။ ဂမ်ဘီယာရဲ့ တရားရေးဝန်ကြီး ဒေါ်ဒါ ဂျဲလို (Dawda Jallow) ကိုယ်တိုင် အမိန့်ဖတ်ကြားပွဲမှာ တက်ရောက်ခဲ့တယ်။
နိုင်ငံတကာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ (Amnesty International) ရဲ့ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အက်ဂနက် ကယ်လာမတ် (Agnès Callamard) က "လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု။ ဒါက ICJ ရဲ့ သံသယဖြစ်ဖွယ် မရှိတဲ့ တွေ့ရှိချက်ပဲ" လို့ ပြောပြီး၊ ထိခိုက်နစ်နာသူတွေဟာ သူတို့ ခံခဲ့ရတဲ့ ထိခိုက်မှုတွေအတွက် ပြည့်စုံပြီး ထိရောက်တဲ့ ကုစားမှု ရသင့်တယ်လို့ တောင်းဆိုတယ်။ မြန်မာစစ်ကောင်စီဘက်က တုံ့ပြန်ချက်ကိုတော့ ဒီဆောင်းပါး ရေးတဲ့အချိန်ထိ မတွေ့ရသေးဘူး။
ကုလသမဂ္ဂ — မြန်မာ အမိန့်ကို မလိုက်နာရင် ဂမ်ဘီယာက လုံခြုံရေးကောင်စီကို တိုင်ကြားနိုင်တယ်။ လုံခြုံရေးကောင်စီက အကြံပြုချက် ပေးနိုင်တယ်၊ အရေးယူမှု ဆုံးဖြတ်နိုင်တယ် — ဒါပေမဲ့ တရုတ်နဲ့ ရုရှားရဲ့ ဗီတိုက ပိတ်ထားတယ်။ အထွေထွေညီလာခံ (UN General Assembly) ကတော့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်တယ် — ချည်နှောင်မှု မရှိပေမဲ့ နိုင်ငံရေးအရ အလေးချိန်ရှိတယ်။ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး (OHCHR) နဲ့ မြန်မာဆိုင်ရာ လွတ်လပ်သော စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးယန္တရား (IIMM) ကတော့ သက်သေစုဆောင်းမှုကို ဆက်လုပ်နေမယ် — ဒီသက်သေတွေက နောင်တရားခွင်တွေမှာ သုံးဖို့ပဲ။
အမေရိကန် — ၂၀၂၂ မတ်မှာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုလို့ တရားဝင် သတ်မှတ်ပြီးသား။ အပြစ်ရှိတယ် အမိန့်ထွက်ရင် ကြိုဆိုမှာ သေချာတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမေရိကန်ရဲ့ လက်ရှိ အစိုးရက ICJ ကိုယ်တိုင်ကို သံသယရှိတယ် — ICC တရားသူကြီးတွေကို အရင် ဒဏ်ခတ်ဖူးတယ်။ အမေရိကန်အစိုးရနဲ့ နီးစပ်တဲ့ မူဝါဒအဖွဲ့တစ်ခုက လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု အမိန့်ထွက်ရင် အမေရိကန်က ICJ တရားသူကြီးတွေကို ဒဏ်ခတ်နိုင်တယ်လို့တောင် ခန့်မှန်းထားတယ်။ အမိန့်ကို လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ ဖိအားပေးမလား၊ ဒါမှမဟုတ် စကားနဲ့ပဲ ပြီးမလား ဆိုတာ စောင့်ကြည့်ရမယ်။
တရုတ်နဲ့ ရုရှား — မြန်မာစစ်ကောင်စီရဲ့ အဓိက ကာကွယ်သူတွေ။ လုံခြုံရေးကောင်စီမှာ အရေးယူမှု မှန်သမျှကို ဗီတိုနဲ့ ပိတ်မှာ သေချာသလောက်ပဲ။
ယူကေ၊ ပြင်သစ်၊ ကနေဒါ၊ EU — ဒီနိုင်ငံတွေက အမှုမှာ ဝင်ရောက်ပါဝင်ခဲ့တယ်။ ဒဏ်ခတ်မှုတွေ ရှိနေပြီးသား။ အမိန့်ထွက်ရင် ဒဏ်ခတ်မှု တိုးဖို့၊ မြန်မာအပေါ် ဖိအားတိုးဖို့ ဖြစ်နိုင်တယ်။
ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် — ရိုဟင်ဂျာ ၁ သန်းနီးပါး လက်ခံနေရတဲ့ နိုင်ငံ။ ပြန်ပို့ရေး (repatriation) ကို အလိုချင်ဆုံး။ အပြစ်ရှိတယ် အမိန့်ထွက်ရင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရဲ့ လက်ထဲမှာ ခိုင်မာတဲ့ လက်နက်တစ်ခု ရသွားမယ် — ဒါပေမဲ့ ပြန်ပို့ရေးက မြန်မာဘက်က သဘောတူမှ ဖြစ်မှာ။
အာဆီယံ — ၅-ချက် သဘောတူညီချက် (Five-Point Consensus) က အခုထိ အကောင်အထည်မပေါ်။ အမိန့်အပေါ် အာဆီယံက ပြင်းပြင်းထန်ထန် လှုပ်ရှားဖို့ မမျှော်လင့်သင့်ဘူး။
ဒီအမှုကို ဂမ်ဘီယာက ၂၀၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၁ မှာ စွဲခဲ့တယ်။ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၃ မှာ ICJ က ယာယီအမိန့်ကို တညီတညွတ်တည်း ချခဲ့တယ်။ ၂၀၂၂ ဇူလိုင်မှာ မြန်မာရဲ့ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ကန့်ကွက်ချက်ကို ပယ်ချတယ်။ ၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီ ၁၂-၂၉ မှာ အမှုအနှစ်သာရ ကြားနာပွဲ ၃ ပတ်ကြာတယ်။ ကနေဒါ အပါအဝင် ၁၁ နိုင်ငံက အမှုမှာ ဝင်ရောက်ပါဝင်တယ်။ ၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာမှာ အမေစုက နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံနဲ့ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် မြန်မာအဖွဲ့ကို ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး ICJ ရှေ့မှာ ကိုယ်တိုင်ချေပခဲ့တယ် — သူ ချေပခဲ့တာက ၂၀၁၇ စစ်ဆင်ရေးဟာ ARSA တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်တဲ့ အကြမ်းဖက်နှိမ်နင်းရေးသာ ဖြစ်တယ်၊ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်လိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် မရှိဘူးဆိုတာပဲ။ ၁၄ လအကြာ ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ မှာ သူကာကွယ်ပေးခဲ့တဲ့ စစ်တပ်ကပဲ သူ့ကို အာဏာသိမ်းဖမ်းဆီးခဲ့တယ်။
၂၀၁၇ ရှင်းလင်းရေးစစ်ဆင်ရေးကို လုပ်ခဲ့တာက စစ်တပ် — AA မဟုတ်ဘူး။ ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း လူသိန်းချီ မောင်းထုတ်ပြီး ရွာရာချီ မီးရှို့တဲ့အလုပ်က နိုင်ငံတော်စစ်တပ်တစ်ခုတည်းကပဲ လုပ်နိုင်တဲ့ အတိုင်းအတာဖြစ်တယ်။ ၂၀၁၇ တုန်းက AA က အင်အားနည်းသေးတယ်။ အခုလည်း နယ်မြေထိန်းထားပေမဲ့ အဲဒီအတိုင်းအတာနဲ့ မောင်းထုတ်ဖို့ မလုပ်နိုင်ဘူး။
ဒါကြောင့် ICJ အမှုက နိုင်ငံတော်ကို စွဲတာ — ၂၀၁၇ က လုပ်ခဲ့တာ စစ်တပ်၊ AA မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမဲ့ ၂၀၁၇ စစ်ဆင်ရေးကြောင့် ရခိုင်မြောက်ပိုင်းမှာ ရိုဟင်ဂျာ လူဦးရေ အများအပြား လျော့နည်းသွားတဲ့ အခြေအနေကို AA က အမွေဆက်ခံလိုက်ရတယ် — အခု AA ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နယ်မြေမှာ ပြန်လာရေးကိစ္စ ဆွေးနွေးရင် ဒီအချက်က ထည့်တွက်ရမဲ့အချက်ဖြစ်တယ်။ ပြန်လာခွင့်က ရိုဟင်ဂျာတွေရဲ့ အခွင့်အရေး — ဘယ်သူ နယ်မြေထိန်းထားထား ဒီအခွင့်အရေး မပျက်ဘူး၊ မေးခွန်းက အခြေအနေနဲ့ အာမခံချက်ပဲ။ အခုအမိန့်က အဲဒီအခွင့်အရေးကို နိုင်ငံတကာ တရားရုံးက အတည်ပြုပေးလိုက်ပြီ — ပြန်လာရေးကို ဘယ်သူကမှ "မရှိဘူး" လို့ ငြင်းလို့ မရတော့ဘူး။
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ဒီနေ့ သတင်းချုပ်မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး (အိုင်စီဂျေ) က မြန်မာကို ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စီရင်ချက် ချလိုက်တဲ့ သတင်း၊ ကုလသမဂ္ဂ အထူးကိုယ်စားလှယ် ကယ်လီ ကာရီက မြန်မာအာဏာပိုင်များကို ဂိုဏ်းသားများဟု ခေါ်ဆိုတဲ့ သတင်း၊ ငပလီတွင် လေကြောင်းဗုံးကြဲခံရပြီး ညီအစ်မ နှစ်ဦး သေဆုံးတဲ့ သတင်း၊ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ ရှေ့တန်း ဆယ့်ခုနှစ် ခုတွင် ထိုးစစ်ဆင်နေတဲ့ သတင်း၊ ရွှေ့ပြောင်း လုပ်သားများ၏ လစာ နှစ်ဆယ့်ငါး ရာခိုင်နှုန်း လွှဲခိုင်းမှုနှင့် စီအိုင် အကျပ်အတည်းကို အိုင်အယ်လ်အိုက ဆွေးနွေးရန် ပြင်ဆင်နေတဲ့ သတင်း နဲ့ သံအမတ်ကြီး ဦးကျော်မိုးထွန်း ကုလသမဂ္ဂထံ လက်တွေ့ လုပ်ဆောင်ရန် စာပေးပို့တဲ့ သတင်းတွေ ပါဝင်ပါတယ်။
ကုလသမဂ္ဂ၏ အမြင့်ဆုံး တရားရုံး ဖြစ်သော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး (အိုင်စီဂျေ) က မြန်မာနိုင်ငံက ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု (လူမျိုးတစ်မျိုးကို အစိတ်အပိုင်းလိုက် ဖျက်ဆီးရန် ရည်ရွယ်ပြီး သတ်ဖြတ်ခြင်း) ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် ကြာသပတေးနေ့တွင် အပြီးသတ် စီရင်ချက် ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ တရားရုံး ဥက္ကဋ္ဌ ယူဂျီ အီဝါဆာဝါက နယ်သာလန်နိုင်ငံ ဟိဂ်မြို့က ငြိမ်းချမ်းရေး နန်းတော်တွင် စီရင်ချက်ကို သုံး နာရီနီးပါး ကြာအောင် ဖတ်ကြားခဲ့ပါတယ်။
တရားသူကြီး ဆယ့်ငါး ဦးပါ အဖွဲ့က ကိုး မဲနှင့် ခြောက် မဲဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး မြန်မာက ၁၉၄၈ ခုနှစ် လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု တားဆီးရေးနှင့် အပြစ်ပေးရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ်ပါ တာဝန်များကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါဟာ အိုင်စီဂျေ သမိုင်းတွင် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံက လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု ပထမဆုံး ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဘော့စနီးယားအမှုတွင် တရားရုံးက ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဆရီဘရီနစ်ဇာ လူသတ်ပွဲကို လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှုဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ဆာဗီးယားနိုင်ငံကိုယ်တိုင် ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု မဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါဘူး။
တရားရုံးက ၂၀၁၇ ခုနှစ် ရှင်းလင်းရေး စစ်ဆင်ရေးများအတွင်း ရိုဟင်ဂျာ ခန့်မှန်းခြေ တစ်သောင်း ခန့် အကြမ်းဖက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်လို့ တရားရုံး ဥက္ကဋ္ဌက ဖတ်ကြားခဲ့ပါတယ်။ မြန်မာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များက ရိုဟင်ဂျာ အရပ်သား ထောင်ပေါင်းများစွာကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကျူးလွန်ကာ ကလေးသူငယ်များအပေါ် အလွန်အမင်း အကြမ်းဖက်ခဲ့ပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးနေသူများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုပါတယ်။ မြန်မာ့ လုပ်ရပ်များမှာ ရိုဟင်ဂျာလူမျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖျက်ဆီးရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု တရားရုံးက ဖော်ပြခဲ့ပြီး အကြမ်းဖက်မှု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဆိုသော အထောက်အထားများမှ ရနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်သည့် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ထိုရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါတယ်။
စစ်ဆင်ရေးများမှာ တရားဝင် အကြမ်းဖက်နှိမ်နင်းရေး လုပ်ဆောင်ချက်များ ဖြစ်သည်ဟူသော မြန်မာ၏ ခုခံချေပမှုကိုလည်း တရားရုံးက ပယ်ချခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အမှုကို ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံက အစ္စလာမ္မစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ) ၏ ထောက်ခံမှုဖြင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာတွင် စွဲဆိုခဲ့ပြီး တရားရုံးက ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်တွင် အမှုကို ကြားနာရန် အခွင့်အာဏာ ရှိသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်။ ကနေဒါ အပါအဝင် နိုင်ငံ ဆယ့်တစ် နိုင်ငံက အမှုတွင် ကြားဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ စီရင်ချက်မှာ အပြီးသတ်ဖြစ်ပြီး အယူခံ ဝင်ခွင့် မရှိပါဘူး။ သို့သော် တရားရုံးတွင် စီရင်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် နည်းလမ်း မရှိဘဲ လိုက်နာမှု မရှိပါက ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီသို့ တင်ပြခြင်းသာ ပြုလုပ်နိုင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
၂၀၁၆ ခုနှစ်မှစ၍ အကြမ်းဖက်မှုများကြောင့် ရိုဟင်ဂျာ ရှစ်သိန်း ကျော် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး ယခု ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ရိုဟင်ဂျာ ဒုက္ခသည် တစ်သန်း သုံးသိန်း ခန့် နေထိုင်နေတယ်လို့ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် နိုင်ငံတကာ (အမ်နက်စတီ အင်တာနေရှင်နယ်) က ဖော်ပြထားပါတယ်။
လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် နိုင်ငံတကာ အတွင်းရေးမှူးချုပ် အက်ဂနက် ကယ်လာမတ်က လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု ဆိုသည်မှာ အိုင်စီဂျေ၏ မငြင်းနိုင်သော တွေ့ရှိချက်ဖြစ်ပြီး ရိုဟင်ဂျာ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများအတွက် သမိုင်းဝင် တရားမျှတမှု တစ်ရပ်ဟု ပြောကြားခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လက်နက်ပိတ်ဆို့မှု ချမှတ်ရန်နှင့် မြန်မာအခြေအနေကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံး (အိုင်စီစီ) သို့ လွှဲပြောင်းရန် သူမက တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် စစ်ဆင်ရေးကို ကြီးကြပ်ခဲ့သူ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ယခု မြန်မာ၏ သမ္မတ ဖြစ်နေပြီး အစိုးရများက သူ့ကို နိုင်ငံတကာ စင်မြင့်တွင် ကြိုဆိုခြင်း မပြုသင့်ဘဲ လက်နက်၊ လုံခြုံရေးနှင့် စောင့်ကြည့်ရေး ပစ္စည်းများ လွှဲပြောင်းမှု အားလုံးကို ရပ်တန့်သင့်သည်ဟုလည်း သူမက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။
လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (အိတ်ချ်အာရ်ဒဗလျူ) ကလည်း မြန်မာက စီရင်ချက်ကို လိုက်နာပြီး ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ဖိနှိပ်မှုကို ရပ်တန့်ရန်၊ အစိုးရများက ဒုက္ခသည်များ ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ မိမိဆန္ဒအလျောက် ပြန်လာနိုင်ရေးကို ထောက်ခံရန် တောင်းဆိုခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ကနေဒါတွင် နေထိုင်သူ ရိုဟင်ဂျာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ မိုဟာမက် နောက်ကင်းကလည်း ဒါဟာ မိမိတို့၏ ဒုက္ခကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခြင်း ဖြစ်တယ်လို့ ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဩစတြေးလျ ရိုဟင်ဂျာ အသိုင်းအဝိုင်းနှင့် ဩစတြေးလျ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားမျှတမှုဗဟိုဌာနတို့ကလည်း ပူးတွဲကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
စစ်ကောင်စီနှင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (အန်ယူဂျီ) တို့၏ တရားဝင် တုံ့ပြန်ချက်ကိုတော့ သတင်းချုပ် ထုတ်ဝေချိန်အထိ မရရှိသေးပါဘူး။ စစ်ကောင်စီက ရိုက်တာ သတင်းဌာန၏ မေးမြန်းမှုကို စီရင်ချက် မချမီက တုံ့ပြန်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ စီရင်ချက်မှာ နိုင်ငံအဆင့် တာဝန်ယူမှုသာ ဖြစ်ပြီး တစ်ဦးချင်းစီ၏ ရာဇဝတ်မှု တာဝန်ယူမှုကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း မဟုတ်ပါဘူး။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံး၏ အစိုးရရှေ့နေက ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်း ထုတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း ထိုတောင်းဆိုမှုအပေါ် ဆုံးဖြတ်ချက် အများပြည်သူ သိအောင် ထုတ်ပြန်ခြင်း မရှိသေးဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေး အထူးအစီရင်ခံစာ တင်သူ ကယ်လီ ကာရီက နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ ဒါကာမြို့၌ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ကာ မြန်မာအာဏာပိုင်များကို ဂိုဏ်း၊ မာဖီးယားဂိုဏ်း နှင့် ဂိုဏ်းသားများဟု ခေါ်ဆိုခဲ့တယ်လို့ မဇ္ဈိမ သတင်းဌာနက နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ မြန်မာတွင် လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခ ပိုမို ပြင်းထန်လာခြင်း၊ ဒုက္ခသည်စခန်းများအတွင်း တရားဥပဒေမဲ့မှုနှင့် အလှူငွေ လျော့နည်းလာခြင်းတို့ကြောင့် အကျပ်အတည်း ပိုမို နက်ရှိုင်းလာနေသည်ဟု သူမက သတိပေးခဲ့ပါတယ်။
ကာရီက နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်မှ ၁၈ ရက်အထိ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ပထမဆုံး နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဒါကာ၊ ကော့စ်ဘဇားနှင့် ဒုက္ခသည်စခန်းများကို သွားရောက်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ မြန်မာသို့ သွားရောက်ခွင့် တရားဝင် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း စစ်ကောင်စီက လက်ခံရန် အဆင်သင့်မဖြစ်သေးဟု ပြောခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်သည် ရိုဟင်ဂျာများ၊ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းအတွက် အရေးကြီးသော နေ့ရက် ဖြစ်မည်ဟု သူမက မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောခဲ့ပြီး တရားရုံးက ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုများကို အသိအမှတ် ပြုပြီး တရားမျှတမှုဆီသို့ လမ်းဖွင့်ပေးလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
စစ်ကောင်စီကို ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် တရုတ်နှင့် ရုရှားတို့က ကာကွယ်ပေးနေပြီး ထိုနှစ်နိုင်ငံက စစ်တပ်၏ အကြီးဆုံး လက်နက်ရောင်းချသူများထဲတွင် ပါဝင်သည်ဟုလည်း သူမက ထောက်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရင်း စစ်အစိုးရကို ထောက်ခံနေသော နိုင်ငံများမှာ မိမိတို့၏ လူ့အခွင့်အရေး ကတိကဝတ်များကို ကိုယ်တိုင် ချိုးဖောက်နေခြင်း ဖြစ်သည်ဟုလည်း သူမက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။
စီရင်ချက် ချမှတ်ပြီးနောက်တွင် ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အားလုံးတွင် စီရင်ချက်ကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည် ဖော်ရန် ထောက်ခံရမည့် တာဝန် ရှိသည်ဟု သူမက ဆိုပါတယ်။ လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးထားသော နိုင်ငံများက စစ်အစိုးရနှင့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများတွင် ပါဝင်သော အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု ချမှတ်နိုင်ပြီး လုံခြုံရေးကောင်စီကလည်း လက်နက်ပိတ်ဆို့မှု သို့မဟုတ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံးသို့ လွှဲပြောင်းမှုကို စဉ်းစားနိုင်သည်ဟုလည်း သူမက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။
ကော့စ်ဘဇား ဒုက္ခသည်စခန်းများအတွင်းတွင် မလုံခြုံမှုနှင့် တရားဥပဒေမဲ့မှုက အထိခိုက်လွယ်ဆုံး သူများ၊ အထူးသဖြင့် အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးများကို အဆိုးဆုံး ထိခိုက်နေပြီး လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ကလေးများအပေါ် ပြင်းထန်သော ပြစ်မှုများ မြင့်တက်လာနေတယ်လို့ သူမက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ အလှူငွေ ဖြတ်တောက်မှုများကြောင့် ဒုက္ခသည်များနှင့် အိမ်ရှင် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများ မူးယစ်ဆေးဝါးသုံးစွဲမှုနှင့် မှောင်ခိုရောင်းဝယ်မှု၊ လူကုန်ကူးမှု၊ ရာဇဝတ်နှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များသို့ စုဆောင်းခံရမှုနှင့် အွန်လိုင်း လောင်းကစားတို့ဘက်သို့ တွန်းပို့ ခံနေရပြီး ဖြတ်တောက်မှု ဆက်လက်ရှိပါက မျှော်လင့်ချက် မရှိသော လူငယ်မျိုးဆက်တစ်ရပ် ထွက်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟုလည်း သူမက သတိပေးခဲ့ပါတယ်။
ရခိုင်ပြည်နယ်၊ သံတွဲမြို့နယ်၊ ငပလီမြို့ လင်းသာ (၁) ရပ်ကွက်ကို စစ်တပ်က နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက် ညနေ ငါး နာရီ မိနစ် နှစ်ဆယ်နှင့် ငါး နာရီ မိနစ် နှစ်ဆယ့်ငါး မိနစ်တွင် ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံး နှစ်ကြိမ် ကြဲချခဲ့ရာ ညီအစ်မ နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့တယ်လို့ ရက္ခိုင့်တပ်တော် (အေအေ) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်ကို ကိုးကား၍ ဘီဗွီဂျေ သတင်းဌာနက နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ ပထမဗုံးမှာ လင်းသာကမ်းခြေဘက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဒုတိယဗုံးမှာ မင်္ဂလသုခ ဘုန်းကြီးကျောင်း အနီးသို့ ကျရောက်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
သေဆုံးသူများမှာ လင်းသာ (၁) ရပ်ကွက်နေ မအေးအေးစိုး၊ အသက် နှစ် ဆယ့် ငါး နှစ်နှင့် ညီမဖြစ်သူ မအေးအေးသန်း၊ အသက် ဆယ့် လေး နှစ်တို့ ဖြစ်ပြီး မအေးအေးစိုးက နေရာတွင် ပင် သေဆုံးခဲ့ပြီး မအေးအေးသန်းက ပြင်းထန် ဒဏ်ရာရသွားတာကြောင့် ဆေးရုံပို့ဆောင်ချိန် လမ်းတွင် သေဆုံးသွားခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း နောက်ထပ် ကလေးငယ် တစ်ဦးလည်း ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်းဆောင်နှင့် ခြံစည်းရိုးများ ပျက်စီးခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ရခိတ တိုင်းမ်ကလည်း ထိုဖြစ်စဉ်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
နိုဝင်ဘာ ၁၄ ရက်မှ ၁၇ ရက်အတွင်း သံတွဲ၊ ကျောက်တော်၊ ပုဏ္ဏားကျွန်း၊ စနဲနှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်များကို လေကြောင်းဗုံးကြဲခြင်းနှင့် ရေတပ်မှ လက်နက်ကြီး ပစ်ခတ်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သား ဆယ့်လေး ဦး သေဆုံးပြီး နှစ် ဆယ့် ငါး ဦးမှ နှစ် ဆယ့် ရှစ် ဦးအထိ ဒဏ်ရာရခဲ့တယ်လို့ ရက္ခိုင့်တပ်တော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်ကို ကိုးကား၍ သတင်းများ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒီမိုကရက်တစ် မြန်မာ့အသံက ဒဏ်ရာရသူ နှစ် ဆယ့် ရှစ် ဦးဟု ဖော်ပြထားပြီး နယ်စပ် သတင်းအေဂျင်စီ (ဘီအဲန်အေ) က သေဆုံးသူ ဆယ့်ငါး ဦးဟု ဖော်ပြထားသဖြင့် သေဆုံး ဆယ့်လေး ဦးမှ ဆယ့်ငါး ဦး၊ ဒဏ်ရာရ နှစ် ဆယ့် ငါး ဦးမှ နှစ် ဆယ့် ရှစ် ဦးအထိ ဂဏန်း ကွဲလွဲနေပြီး အတည်မပြုရသေးပါဘူး။ ပလက်ဝ သူဌေးကုန်းရွာ (နိုဝင်ဘာ ၁၄ ရက်၊ ဆယ့်နှစ် ဦးသေ) နှင့် သံတွဲ ဂျီတီအိုင် အနီး (နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်၊ နှစ် ဦးသေ) ဖြစ်စဉ်များကို မနေ့က သတင်းချုပ်တွင် ဖော်ပြပြီးသား ဖြစ်ပါတယ်။
ကရင်နီပြည်နယ်၊ ဒီမောဆိုမြို့နယ်ကိုလည်း စစ်တပ်က အသေခံဒရုန်းများဖြင့် နှစ်ရက်ဆက်တိုက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် အထက်တန်းကျောင်းသူ အမျိုးသမီး တစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့တယ်လို့ ကန္တရဝတီတိုင်းမ်က ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မကွေးတိုင်း၊ ထီးလင်းမြို့နယ်မှ ချင်းပြည်နယ်၊ မင်းတပ်မြို့နယ် ရွှေအောင်သာစခန်းဘက်သို့ ချီတက်လာသော စစ်ကြောင်းကို ထောက်ပံ့ရန် စစ်တပ်က တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဝိုင်တွဲ လေယာဉ် စုစုပေါင်း ဆယ် စင်းဖြင့် နိုဝင်ဘာ ၁၄ ရက်မှ ၁၈ ရက်အတွင်း လေကြောင်း ဗုံးကြဲမှု အနည်းဆုံး နှစ် ဆယ့် ခုနှစ် ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့တယ်လို့ တော်လှန်ရေးဘက်က သတင်းများ ဖော်ပြထားပါတယ်။ အရပ်သား ထိခိုက်မှု ဂဏန်းကိုတော့ ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပါဘူး။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် သုံးလအတွင်း သေဆုံးမှု အခြေအနေနှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာ ပဋိပက္ခ အကဲဖြတ်လေ့လာရေးအဖွဲ့ (အမ်စီအေအာရ်အိုင်) ၏ အစီရင်ခံစာသစ်ကို ကိုးကား၍ ရခိတ တိုင်းမ်က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားရာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် တတိယသုံးလပတ် (ဇူလိုင်မှ စက်တင်ဘာအထိ) အတွင်း ရခိုင်ပြည်တွင် သေဆုံးသူ သုံး ရာ ကိုး ဆယ့် ရှစ် ဦး ရှိခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ စက်တင်ဘာ ၂၈ ရက် ကျောက်တော်မြို့ဈေး ဗုံးကြဲမှု တစ်ခုတည်းတွင်ပင် အရပ်သား ငါးဆယ် ဦး သေဆုံးခဲ့သည်ဟု အစီရင်ခံစာက ဖော်ပြထားပြီး ယခင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်နှင့် အေပီ၏ သုံး ဆယ့် သုံး ဦးဆိုချက်နှင့် ကွဲလွဲနေပြီး အတည်မပြုရသေးပါဘူး။ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ထိုသုံးလအတွင်း စုစုပေါင်း သုံး ထောင့် လေး ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး အဲဒီအထဲတွင် အရပ်သား ခုနစ် ရာ နှစ် ဆယ့် ကိုး ဦး ပါဝင်ကာ စက်တင်ဘာတစ်လတည်းတွင် တစ် ထောင့် နှစ် ရာ ငါး ဆယ့် ခုနှစ် ဦးအထိ သေဆုံးခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အရပ်သား သေဆုံးမှု၏ ရှစ်ဆယ့်ငါး ဒသမ သုံး ရာခိုင်နှုန်း (ခြောက် ရာ နှစ် ဆယ့် နှစ် ဦး) က စစ်ကောင်စီတပ်၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် သေဆုံးခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီမှ ဇွန်အထိ လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု ငါး ရာ နှစ် ဆယ် ကြိမ်ကြောင့် အရပ်သား အနည်းဆုံး သုံး ရာ ဆယ့် လေး ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ထိုကာလ လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု၏ ခြောက် ဆယ့် နှစ် ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ချင်း၊ စစ်ကိုင်းနှင့် ရခိုင်ပြည်တွင် ဖြစ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (အန်ယူဂျီ) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးရဲမွန်က တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ရှေ့တန်း ဆယ့်ခုနှစ် ခုခန့်တွင် ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု စီမံကိန်းများ တည်ရှိရာ ဒေသများကို ထိန်းချုပ်ရယူရန် ကြိုးပမ်းနေသည်ဟု ပြောကြားခဲ့တယ်လို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ (စီအာရ်ပီအိတ်) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်ကို ကိုးကား၍ အမ် စီဒီအမ်က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဦးရဲမွန်က နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်က ကျင်းပသော ကော်မတီ၏ ပုံမှန် ညှိနှိုင်းအစည်းအဝေးတွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ လက်ရှိလုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် အနာဂတ်အစီအစဉ်များကို တင်ပြစဉ် ပြောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
စစ်တပ်၏ စစ်သားစုဆောင်းရေးကို တုံ့ပြန်ရန် နည်းဗျူဟာများ၊ ဝင်ငွေရရှိသော သယံဇာတ ကြွယ်ဝသည့် နယ်မြေများကို ထိန်းချုပ်ထားရန်နှင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များအတွက် စားနပ်ရိက္ခာ ထောက်ပံ့ရေးတို့ကိုလည်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်ဟု ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။
မကွေးတိုင်း၊ ထီးလင်းမြို့နယ်မှ ချင်းပြည်နယ်၊ မင်းတပ်မြို့နယ် ရွှေအောင်သာစခန်းဘက်သို့ ချီတက်လာသော စစ်သား နှစ် ရာ ခန့်ပါ စစ်ကြောင်းကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက နိုဝင်ဘာ ၁၄ ရက်မှ ၁၇ ရက်အထိ လေးရက်ဆက်တိုက် ချောင်းမြောင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗိုလ်မှူးအဆင့်ရှိ တပ်ရင်းမှူးလက်ထောက် ဗိုလ်မှူး မျိုးမြင့်အောင် (အမှတ် သုံး ရာ ဆယ့်ငါး ခြေလျင်တပ်ရင်း) အပါအဝင် စစ်သားအများအပြား သေဆုံးခဲ့တယ်လို့ တော်လှန်ရေးဘက်က သတင်းများ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဗိုလ်မှူး မျိုးမြင့်အောင်၏ ရုပ်အလောင်းကို ကြီးချောင်း တောင်ဘက် တောအတွင်း မီးသင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ပြီး ကျန်စစ်ကြောင်းက မိုးရွာနေသည်ကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ရွှေအောင်သာစခန်းဘက်သို့ ဆက်လက် ချီတက်နေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံမြို့နယ်၊ တူရွင်းဘိုရွာနှင့် သစ်ရုံ့ရွာကြား လမ်းပေါ်တွင် နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက် နံနက် ကိုး နာရီ ငါး ဆယ့် ရှစ် မိနစ်တွင် အရပ်သားပစ္စည်းများကို လုယူနေသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသော စစ်ကြောင်းတစ်ခုကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက မိုင်းခွဲ တိုက်ခိုက်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ မြင်းခြံ ပြည်သူ့ကြယ် အဖွဲ့နှင့် မြင်းခြံ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (ပကဖ) တို့ ပူးပေါင်း လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး စစ်သား ဆယ့်လေး ဦး နေရာတွင် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု တော်လှန်ရေးဘက်က ဆိုပါတယ်။ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ထိခိုက်မှု မရှိဘဲ ဆုတ်ခွာနိုင်ခဲ့သည်ဟုလည်း ဆိုပါတယ်။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားရေးရာ အဖွဲ့ (အိုင်အယ်လ်အို) က မြန်မာစစ်အာဏာပိုင်များက ရွှေ့ပြောင်း လုပ်သားများကို လစာ၏ နှစ် ဆယ့် ငါး ရာခိုင်နှုန်းကို လွှဲပြောင်းရန် အတင်းအကျပ် တောင်းဆိုနေမှုနှင့် လွှဲပြောင်းမှု သက်သေပြနိုင်မှသာ နိုင်ငံသားစိစစ်ရေး လက်မှတ် (စီအိုင်) ထုတ်ပေးနေမှုတို့ကို ဆွေးနွေးရန် အထူးအစည်းအဝေး ကျင်းပရန် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု အမ် စီဒီအမ်က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်မှာ မြန်မာနိုင်ငံ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများ အဖွဲ့ချုပ် (စီတီယူအမ်) ၏ တိုင်ကြားချက်အရ ဖြစ်ပါတယ်။
စစ်အာဏာပိုင်များ၏ တောင်းဆိုချက်များကို မလိုက်နာနိုင်သော လုပ်သားများမှာ တရားဝင် စာရွက်စာတမ်း မရှိသူ ဖြစ်သွားနိုင်ပြီး ပြည်ပတွင် အလုပ်လုပ်ခွင့် သုံး နှစ်အထိ ပိတ်ပင်ခံရနိုင်သည်ဟု ဆိုပါတယ်။ ထိုင်း အလုပ်သမားဝန်ကြီး ဂျူလာပွန် အမိုဗီဝပ်က နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်တွင် ယင်းတောင်းဆိုချက်များသည် လုပ်သားများ၏ တရားဝင် နေထိုင်ခွင့်ကို ခြိမ်းခြောက်နေသည်ဟု ကန့်ကွက်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်က ထိုင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး စီဟဆတ် ဖွမ်ကတ်ကီယို နေပြည်တော်သို့ သွားရောက်စဉ် ဤကိစ္စကို မင်းအောင်လှိုင်ထံ တိုက်ရိုက် တင်ပြခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ထိုင်း အလုပ်သမားဝန်ကြီးက မြန်မာသံအမတ်ထံ အတင်းလွှဲခိုင်းမှုနှင့် စီအိုင် စင်တာများတွင် အဂတိလိုက်စားမှုတို့ကို ဖြေရှင်းရန် တောင်းဆိုသော တရားဝင် စာတစ်စောင် ပေးပို့ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ထိုင်း အာဏာပိုင်များကလည်း စီအိုင် စင်တာများတွင် အဂတိလိုက်စားမှုနှင့် တရားမဝင် ပွဲစားခများ ကောက်ခံမှုတို့ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးနေပြီး ထိုင်း ဥပဒေကို ချိုးဖောက်သူ မည်သူမဆို နိုင်ငံသား ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ တရားစွဲဆိုခံရမည်ဟု ဝန်ကြီးက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ သို့သော် စီအိုင် လုပ်ငန်းစဉ်မှာ လုပ်သားများ၏ နိုင်ငံသားဖြစ်မှုနှင့် ကိုယ်ရေးအချက်အလက်များကို အတည်ပြုရန် လိုအပ်နေဆဲဖြစ်သည်ဟုလည်း သူက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ မြန်မာအာဏာပိုင်များက ပြဿနာများကို ထိုင်း၏ တောင်းဆိုချက်များနှင့်အညီ မဖြေရှင်းပါက ထိုင်းအစိုးရအနေဖြင့် အခြားနည်းလမ်းများကို စဉ်းစားရနိုင်သည်ဟုလည်း ဆိုပါတယ်။
မြန်မာအာဏာပိုင်များသည် လုပ်သားအခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများအတွက် အိုင်အယ်လ်အို ဖွဲ့စည်းပုံ အပိုဒ် သုံး ဆယ့် သုံး အရ အရေးယူမှုများ ခံနေရပြီးဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ မင်းအောင်လှိုင်ကတော့ လွှဲပြောင်းငွေနှင့် ပတ်သက်သော ငွေလဲနှုန်း ကွာခြားမှုများကို ဗဟိုဘဏ်နှင့် ညှိနှိုင်း ဖြေရှင်းမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုပါတယ်။ ဒီသတင်းဟာလည်း ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ အမြဲတမ်း ကိုယ်စားလှယ် သံအမတ်ကြီး ဦးကျော်မိုးထွန်းက နိုဝင်ဘာ ၁၆ ရက်စွဲပါ စာတစ်စောင်ကို ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ်နှင့် အဆင့်မြင့် အရာရှိများထံ ပေးပို့ခဲ့ပြီး မြန်မာအကျပ်အတည်းအတွက် လက်တွေ့ လုပ်ဆောင်ရန် တောင်းဆိုခဲ့တယ်လို့ အမ် စီဒီအမ်က နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် ဖော်ပြထားပါတယ်။ စာတွင် အတင်းအကျပ် စစ်သားစုဆောင်းမှုနှင့် ပုံမှန် ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံမှု အစီအစဉ်များ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်နေမှုတို့ အပါအဝင် ဇူလိုင် ၁၅ ရက်အထိ အခြေအနေများကို ဖော်ပြထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဇူလိုင် ၆ ရက်က ဂျီနီဗာတွင် ကျင်းပသော ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီ အစည်းအဝေးတွင် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများဆိုင်ရာ အစ္စလာမ္မစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ) ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြုခဲ့မှုကိုလည်း စာတွင် ရည်ညွှန်းထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ သံအမတ်ကြီးက စစ်အာဏာပိုင်များသည် တရားမဝင် ရွေးကောက်ပွဲလုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် ပြင်းထန်သော လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများကို ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းနေသည်ဟု ပြောခဲ့ပြီး ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီကို မြန်မာပြည်သူများအတွက် ငြိမ်းချမ်းရေး ရရှိစေရန် အဓိပ္ပာယ်ရှိပြီး လက်တွေ့ကျသော လုပ်ဆောင်မှုများ ပြုလုပ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းအနေဖြင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၊ တိုင်းရင်းသား တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် သက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို အားကောင်းစေရန်လည်း သူက တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။
တစ်ဆက်တည်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ သား ကိုထိန်လင်း (ကင်းမ် အဲရစ်) က ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ် အန်တိုနီယို ဂူတာရက်စ်၏ သူ့မိခင်နှင့် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားအားလုံးကို ချက်ချင်းနှင့် ခြွင်းချက်မရှိ လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုချက်ကို ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ထောက်ခံမှု စကားများနောက် လက်တွေ့ လုပ်ဆောင်မှုများ လိုက်ပါရန် လိုအပ်ကြောင်း ပြောခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဂူတာရက်စ်က မနီလာတွင် ကျင်းပသော အာဆီယံ-ကုလသမဂ္ဂ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးအပြီး သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးရန် ထပ်မံ တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။ ကိုထိန်လင်းက သူ့မိခင်နှင့် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားအားလုံးကို ချက်ချင်း လွှတ်ပေးသင့်ပြီး နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်းများစွာ စောင့်ဆိုင်းစေခြင်း မပြုသင့်ဟု ပြောကြားခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အတွင်းရေးမှူးချုပ်ကလည်း အကြမ်းဖက်မှုနှင့် အပြစ်ပေးမှု ကင်းလွတ်ခွင့်ကို အဆုံးသတ်ရန်နှင့် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာအာဏာပိုင်များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင် အာဆီယံ အနေဖြင့် အလျှော့မပေးရန် သတိပေးခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ချင်းမိုင်မြို့တို့တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် အိုင်စီဂျေက ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှုအမှုအပေါ် စီရင်ချက် ချမှတ်မည်ကို ကြိုဆိုသော ဆန္ဒပြပွဲများ ပြုလုပ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ရန်ကုန် ပြည်သူ့သပိတ်၊ ရန်ကုန် တော်လှန်ရေး ညီအစ်ကိုများနှင့် မြန်မာပြည် ပြည်ပရောက် လှုပ်ရှားမှုတို့ ပူးပေါင်း စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဆန္ဒပြသူများက အိုင်စီဂျေကို ကြိုဆိုကြောင်း၊ မြန်မာ စစ်အစိုးရခေတ် အဆုံးသတ်ရန်၊ ရိုဟင်ဂျာများနှင့် အတူ ရပ်တည်ကြောင်း ရေးသားထားသော ဆိုင်းဘုတ်များ ကိုင်ဆောင်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ရန်ကုန်တွင် မဟာဗန္ဓုလပန်းခြံ လွတ်လပ်ရေးကျောက်တိုင်အနီးနှင့် ရွှေတိဂုံဘုရား ပလက်တော်ပေါ်ရှိ ပထမ ကျောင်းသားသပိတ် အထိမ်းအမှတ်နေရာတို့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ချင်းမိုင်တွင် မြန်မာ ကောင်စစ်ဝန်ရုံးအပြင်နှင့် တာပေ တံခါးဝ၌ ပြုလုပ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဆိုင်ကလုန်း အက်ဗန်မှာ အားလျော့သွားပြီး အိန္ဒိယ မိုးလေဝသဌာန (အိုင်အမ်ဒီ) ၏ နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက် နံနက် ထုတ်ပြန်ချက်အရ နိုဝင်ဘာ ၂၀ ရက် နေ့လယ်တွင် နယ်လိုးနှင့် ဗီဇာခါပတ္တနမ်ကြား အန်ဒရာ ပရာဒေ့ရှ်နှင့် ယာနမ်ကမ်းခြေကို ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ကုန်းတွင်းဝင်ရောက်ချိန်တွင် လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ တစ်ရာ မှ တစ်ရာ ဆယ် ကီလိုမီတာ၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်မှု တစ်ရာ နှစ် ဆယ် ကီလိုမီတာအထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး အစောပိုင်း ခန့်မှန်းချက် (တစ်နာရီ တစ်ရာ နှစ် ဆယ်မှ တစ်ရာ သုံး ဆယ် ကီလိုမီတာ၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်မှု တစ်ရာ လေး ဆယ့် ငါး ကီလိုမီတာအထိ) ထက် အားလျော့သွားပါတယ်။ နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက် နံနက် ငါး နာရီ ခွဲတွင် မုန်တိုင်းမှာ ဗီဇာခါပတ္တနမ်မှ အရှေ့တောင်ဘက် ခြောက် ရာ ဆယ် ကီလိုမီတာခန့် အကွာတွင် တည်ရှိခဲ့ပါတယ်။ အန်ဒရာ ပရာဒေ့ရှ်ကမ်းခြေနှင့် အိုဒီရှာ တောင်ပိုင်းအတွက် လိမ္မော်ရောင် သတိပေးချက် ထုတ်ထားပြီး နိုဝင်ဘာ ၁၉-၂၀ ရက်များတွင် ကမ်းခြေဒေသများ၌ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းနိုင်ကာ နှစ် ဆယ့် တစ် စင်တီမီတာ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော မိုးရေချိန် ရရှိနိုင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် တိုက်ရိုက် ခြိမ်းခြောက်မှု မရှိသေးပါဘူး။
မြန်မာတော်လှန်ရေး အကြောင်း မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဝိုက်တိုက်ဂါ ကော်လံ (၉၅ မိနစ်) သည် အမ်စတာဒမ်တွင် ကျင်းပသော အိုင်ဒီအက်ဖ်အေ ၂၀၂၆ ပွဲတော်၏ နိုင်ငံတကာ ပြိုင်ပွဲဝင်အဖြစ် ပါဝင်နေပြီး အကောင်းဆုံး ပထမဆုံး ရုပ်ရှင်ဆုအတွက် ဆန်ကာတင် ဝင်ထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဆုပေးပွဲ အခမ်းအနားကို နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် ညနေပိုင်းတွင် အမ်စတာဒမ်မြို့၌ ကျင်းပမည်ဖြစ်ပြီး သတင်းချုပ် ထုတ်ဝေချိန်အထိ ဆုရလဒ် ထွက်ရှိခြင်း မရှိသေးပါဘူး။ ရုပ်ရှင်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်တွင် Royal Theatre Carré ၌ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်ပါတယ်။
ကလေးမြို့နယ် တောင်ပိုင်း ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှင့် ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့တို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်တပ်ထောက်ခံသော ပျူစောထီး ရွာများသို့ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် ကုန်ပစ္စည်းများ ရောင်းချသည်ဟု သံသယရှိသူ လေး ဆယ့် ခုနှစ် ဦးကို အောက်တိုဘာနှောင်းပိုင်းတွင် ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး စစ်ဆေးမေးမြန်းနေတယ်လို့ အမ် စီဒီအမ်က ဖော်ပြထားပါတယ်။
နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်တွင် ဩစတြေးလျ၊ မဲလ်ဘုန်းမြို့၌ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူများအတွက် ဆုတောင်းပွဲနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားအားလုံး လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုသော Free Her လှုပ်ရှားမှု ပြုလုပ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ရင်းမြစ်များ — https://www.tbsnews.net/rohingya-crisis/icj-begins-delivering-verdict-myanmars-alleged-genocide-against-rohingya-1607766, https://newstro.com/articles/world-court-rules-myanmar-committed-rohingya-genocide-2026.html, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/11/historic-un-ruling-that-myanmar-committed-genocide-against-rohingya-is-rare-victory-for-survivors/, https://www.hrw.org/news/2026/11/19/world-court-finds-myanmar-responsible-for-rohingya-genocide, https://acij.org.au/joint-statement-the-rohingya-genocide-the-judgment-by-international-court-of-justice/, https://eng.mizzima.com/2026/11/19/40907, https://www.bvjnews.com/post/ayeayesoeayeayethan, https://arakhatimes.com/news_mm/30728/, https://arakhatimes.com/news_mm/30734/, https://www.crphsupportgroup.no/post/airstrikes-kill-14-civilians-and-injure-28-in-4-days-across-chin-and-rakhine-states, https://moemaka.net/eng/2026/11/november-19-2026-m-cdm-domestic-news/, https://euro-burma.eu/all-news/, https://watchers.news/2026/11/18/cyclone-akvan-landfall-nellore-visakhapatnam-noon-november-20-2026/, https://festival.idfa.nl/en/news/main-competition-selections-now-revealed/
ရဲရင့်ငယ် — ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
အပိုင်း ၂၀: https://www.yeyintnge.net/2026/11/blog-post_18.html
အပိုင်း ၂၁ ကို ဆက်လက် တင်ပြပါမယ်။
အပိုင်း ၂၀ ရဲ့ အဆုံးမှာ ချန်ခဲ့တယ် — မိသားစု စီးပွားရေးနှင့် အကျင့်ပျက်ခြစားမှု မည်သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်ကို သိပြီးနောက်၊ ကျောက်စိမ်း၊ မူးယစ်ဆေးနှင့် သယံဇာတများ အကြောင်း ဆက်လက် တင်ပြပါမည် ဟု။ ဤအပိုင်းက ထိုအကြောင်းအရာကိုပင် တင်ပြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြေအောက်သယံဇာတများသည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး ကြွယ်ဝမှု ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုကြွယ်ဝမှုက ပြည်သူတို့၏ ဘဝသို့ ရောက်မလာခဲ့ပါ — စစ်အရာရှိကြီးများ၊ မူးယစ်ရာဇာများနှင့် ခရိုနီကုမ္ပဏီများ၏ လက်ထဲသို့သာ ရောက်ခဲ့သည်ဟု စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်များက ဖော်ပြသည်။
၂၀၁၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၃ ရက်တွင် Global Witness (ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သဘာဝသယံဇာတနှင့် အဂတိမှုကို စုံစမ်းသော အဖွဲ့) က ၁၂ လကြာ စုံစမ်းစစ်ဆေးချက် "Jade: Myanmar's 'Big State Secret'" (ကျောက်စိမ်း — မြန်မာ့ လျှို့ဝှက်ချက် အကြီးစား) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
ထိုအစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့ကျောက်စိမ်းထုတ်လုပ်မှုသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၁ ဘီလီယံအထိ ရှိခဲ့သည် — နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP — တစ်နိုင်ငံလုံး တစ်နှစ်အတွင်း ထုတ်လုပ်သော ကုန်စည်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုများ၏ စုစုပေါင်းတန်ဖိုး) ၏ ထက်ဝက်နီးပါး (၄၈% ခန့်) ဖြစ်ပြီး၊ အမျိုးသား ကျန်းမာရေးအသုံးစရိတ်၏ ၄၆ ဆကျော် ရှိသည်။
ဤကုန်သွယ်မှုကို စစ်အရာရှိကြီးများ၊ အမေရိကန်ဒဏ်ခတ်ထားသော မူးယစ်ရာဇာများနှင့် ခရိုနီကုမ္ပဏီများ (အာဏာရှိသူများနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးဖြင့် စီးပွားရေး အခွင့်အရေးရသော ကုမ္ပဏီများ) က လျှို့ဝှက်ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု အစီရင်ခံစာက ဖော်ပြခဲ့သည်။
Global Witness က အမေရိကန်က ဒဏ်ခတ်ထားသော မူးယစ်ရာဇာ ဝေရှောက်ခန်း (Wei Hsueh Kang) သည် ကျောက်စိမ်းကဏ္ဍတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်ဟု ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ သန်းရွှေ၏ မိသားစုဝင်များ ပိုင်ဆိုင်သော ကုမ္ပဏီများနှင့် အာဏာရပါတီ အကြီးအကဲများ၏ ဆွေမျိုးများလည်း အဓိက ကစားသမားများ ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
တပ်မတော်ကလည်း မြန်မာ့စီးပွားရေးဦးပိုင်လီမိတက် (MEHL) နှင့် မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း (MEC) တို့ဖြင့် ကျောက်စိမ်းကဏ္ဍတွင် တရားဝင် ရှယ်ယာများ ကိုင်ဆောင်ထားသည်။ ကုလသမဂ္ဂ လွတ်လပ်သော အချက်အလက်ရှာဖွေရေးမစ်ရှင် (UN Fact-Finding Mission) ၏ ၂၀၁၉ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ MEHL နှင့် MEC တို့အပြင် ၎င်းတို့၏ လက်အောက်ခံကုမ္ပဏီ ၂၃ ခုသည် ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့တွင် ကျောက်စိမ်းနှင့် ပတ္တမြား တူးဖော်ရေး လိုင်စင် အများအပြား ကိုင်ဆောင်ထားသည်။
ကျောက်စိမ်းအများစုသည် တရားဝင် စာရင်းမဝင်၊ အခွန်မဆောင်ဘဲ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသွားပြီး၊ အမြတ်အများစုသည် ပြည်သူတို့၏ လက်ထဲသို့ မရောက်ခဲ့ပါ။
ကုလသမဂ္ဂ မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာရုံး (United Nations Office on Drugs and Crime, UNODC) ၏ မြန်မာ ဘိန်းစာရင်း ၂၀၂၅ (၂၀၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်) အရ ဘိန်းစိုက်ပျိုးမှုသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်ကတည်းက အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ရှိသည်။
၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ဘိန်းစိုက်ပျိုးဧရိယာသည် ၅၃,၁၀၀ ဟက်တာ (ဟက်တာ — ၁၀,၀၀၀ စတုရန်းမီတာ၊ ဘောလုံးကွင်း ၁.၄ ကွင်းခန့်) ရှိခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၏ ၄၅,၂၀၀ ဟက်တာထက် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာခဲ့သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်က စိုက်ပျိုးမှု၏ ၈၈ ရာခိုင်နှုန်း (၄၆,၇၀၀ ဟက်တာ) ဖြစ်သည်။ ဘိန်းထုတ်လုပ်မှုသည် ၁,၀၁၀ တန်ခန့် ရှိခဲ့ပြီး၊ အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လက်ရှိထုတ်လုပ်မှုထက် နှစ်ဆမက များသည်။
ဤစာရင်းသည် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စတုတ္ထစိုက်ပျိုးရာသီ၏ အချက်အလက်များကို အခြေခံသည်။ အရှေ့ရှမ်းတွင် ၃၂ ရာခိုင်နှုန်း၊ ချင်းပြည်နယ်တွင် ၂၆ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာခဲ့ပြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင်လည်း ပထမဆုံး ၅၅၂ ဟက်တာ စိုက်ပျိုးထားသည်ဟု စာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။
သို့သော် အာဏာပိုင်များ၏ ဖမ်းဆီးမှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည် — ISP-Myanmar (မြန်မာ့မဟာဗျူဟာနှင့် မူဝါဒလေ့လာရေးအင်စတီကျု) ၏ ဆန်းစစ်ချက်အရ အာဏာပိုင်များက ဘိန်းနှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်း ၃ တန်ခန့်သာ သိမ်းဆည်းခဲ့သည် — ခန့်မှန်းထုတ်လုပ်မှု၏ ၀.၃ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းဂဏန်းမှာ ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဖြစ်သည်။
တစ်ချက် ရိုးသားစွာ ဖော်ပြရန် ရှိသည် — တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော တပ်မတော်တပ်မှူးများကို မူးယစ်ဆေးကုန်သွယ်မှု၏ အဓိကပုဂ္ဂိုလ်များအဖြစ် အမည်တပ်သော တိုက်ရိုက်အထောက်အထားသည် ဤသုတေသနတွင် ရှားပါးနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မူးယစ်ဆေးလုပ်ငန်းနှင့် စစ်တပ်၏ ဆက်စပ်မှုကို ဖော်ပြသော သမိုင်းဝင် ပုံစံများ ရှိသော်လည်း၊ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများကို အမည်တပ်၍ စွပ်စွဲရန် လုံလောက်သော အထောက်အထား မရှိသေးပါ။
Global Witness ၏ ၂၀၂၂ ခုနှစ် စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံသည် လေးလံသော ရှားပါးသတ္တုဒြပ်စင်များ (heavy rare earth elements — လျှပ်စစ်ကား၊ လေအားလျှပ်စစ်တာဘိုင်နှင့် အဆင့်မြင့် နည်းပညာပစ္စည်းများတွင် သုံးသော သံလိုက်များအတွက် လိုအပ်သော သတ္တုများ) ၏ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ရင်းမြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ် မေ ၂၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်သော နောက်ဆက်တွဲ စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်အရ မြန်မာမှ တရုတ်သို့ လေးလံသော ရှားပါးသတ္တုအောက်ဆိုဒ် တင်ပို့မှုသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၏ ၁၉,၅၀၀ တန်မှ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၄၁,၇၀၀ တန်သို့ — နှစ်ဆကျော် မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ကုန်သွယ်မှုတန်ဖိုးမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၄ ဘီလီယံ ရှိခဲ့သည်။
သတ္တုတူးဖော်မှုအများစုဖြစ်ပွားသော ကချင်ပြည်နယ်တွင် စုဆောင်းကန် (leaching ponds — သတ္တုကို ဓာတုပစ္စည်းဖြင့် စိမ်ထုတ်သော ကန်များ) ၂,၇၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ကချင်အထူးဒေသ ၁ တွင် သတ္တုတွင်းနေရာများသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်ကတည်းက ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် တိုးလာခဲ့သည်။
ထိုဒေသကို စစ်တပ်နှင့်မဟာမိတ် ပြည်သူ့စစ်များ ထိန်းချုပ်ထားသည် — ကချင်အမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် တပ်မတော် (New Democratic Army–Kachin, NDA-K) နှင့် နယ်ခြားစောင့်တပ်များ ဖြစ်သည်။ ထိုနယ်မြေသည် ဗမာ့ကွန်မြူနစ်ပါတီ (CPB) မှ ခွဲထွက်ခဲ့သော ဇာခုန်တင်ယင်း (Zakhung Ting Ying) ၏ နယ်မြေ ဖြစ်ခဲ့သည်။
သတ္တုတူးဖော်မှုက ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း ပျက်စီးစေသည် — Global Witness ၏ ရေနမူနာ စစ်ဆေးချက်အရ သတ္တုတွင်းများအနီးရှိ ချောင်းများတွင် ရေသည် အက်စစ်ဓာတ် အလွန်များပြီး၊ အာဆင်းနစ် (arsenic — အဆိပ်ဖြစ်စေသော ဓာတုဒြပ်စင်) ပမာဏ မြင့်မားနေသည်ဟု တွေ့ရှိခဲ့သည်။
၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် Reuters က သတင်းအသစ် တစ်ခု ဖော်ပြခဲ့သည် — စစ်အစိုးရက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကို ရှားပါးသတ္တုကဏ္ဍတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန် တောင်းဆိုနေသည်။ ဝါရှင်တန်ရှိ DCI Group ဟု ခေါ်သော လှုံ့ဆော်ရေးကုမ္ပဏီက မြန်မာ့ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကိုယ်စား ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၉ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်သော စာတွင် အမေရိကန်က မြန်မာကို "အရေးကြီးသော သတ္တုတွင်းထွက် ဦးစားပေးနိုင်ငံ" အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် တောင်းဆိုထားသည်။ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန၏ မြန်မာဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ စာတမ်းတွင် အမေရိကန်ကုမ္ပဏီများအတွက် ဒေါ်လာ ၅ သန်းကျော်တန်သော သဘောတူညီချက် အနည်းဆုံး သုံးခု ရယူရန် ရည်မှန်းထားသည်။
သို့သော် သတိပြုရန် ရှိသည် — ကချင်ပြည်နယ်ရှိ အဓိက ရှားပါးသတ္တု ထုတ်လုပ်သည့် နေရာများကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ပန်ဝါနှင့် ချီဖွေဒေသတို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (Kachin Independence Army, KIA) က ထိန်းချုပ်ထားသည် — စစ်တပ်က ထိန်းချုပ်ထားခြင်း မဟုတ်ပါ။ စစ်အစိုးရ ရောင်းချနေသော သတ္တုတွင်းများသည် ၎င်း၏ လက်ထဲတွင် မရှိသော နယ်မြေများတွင် ရှိနေသည်။
အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်ကောင်စီက နိုင်ငံပိုင် မြန်မာ့သစ်လုပ်ငန်း (Myanma Timber Enterprise, MTE) ကို သိမ်းယူခဲ့သည်။ MTE သည် မြန်မာ့ သစ်တောထွက်ပစ္စည်းများနှင့် ကုန်သွယ်မှု၏ တစ်ခုတည်းသော လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။
အမေရိကန်က ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၁ ရက်တွင် MTE ကို ဒဏ်ခတ်ခဲ့ပြီး၊ ဥရောပသမဂ္ဂ (European Union, EU) က ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇွန် ၂၁ ရက်တွင် ဒဏ်ခတ်ခဲ့သည်။ ဒဏ်ခတ်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ MTE သို့ ငွေပေးခြင်း သို့မဟုတ် MTE ထံမှ သစ်ဝယ်ယူခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
သို့သော် ကျွန်းသစ်များ ဆက်လက်စီးဆင်းနေသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး သတင်းထောက်များအဖွဲ့ (International Consortium of Investigative Journalists, ICIJ) ၏ "Deforestation Inc." စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်အရ ဒဏ်ခတ်ပြီးနောက် ၂၀၂၁–၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ကျွန်းသစ် တင်ပို့မှု အနည်းဆုံး နှစ်ခု တွေ့ရှိခဲ့သည် — အမေရိကန် J. Gibson McIlvain ကုမ္ပဏီက ဒေါ်လာ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့်တန်သော ကျွန်းသစ်ပြားများ ဝယ်ယူခဲ့သော တင်ပို့မှုတစ်ခု အပါအဝင်။
Justice For Myanmar ၏ ဖော်ပြချက်အရ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီမှ နိုဝင်ဘာအထိ အမေရိကန်ကုမ္ပဏီများက မြန်မာ့ကျွန်းသစ် ၁,၅၆၅ တန်ခန့် တင်သွင်းခဲ့သည် — ဒဏ်ခတ်မှု စတင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်သည်။
ဤအပိုင်းတွင် တင်ပြခဲ့သည်များကို အတူတကွ ကြည့်ပါက ပုံစံတစ်ခုက ပေါ်လာသည်။
ပထမ — မြန်မာ၏ သယံဇာတကြွယ်ဝမှုသည် ပြည်သူတို့၏ ကြွယ်ဝမှု မဖြစ်ခဲ့ပါ။ ကျောက်စိမ်း ဒေါ်လာ ၃၁ ဘီလီယံ၊ ရှားပါးသတ္တု ဒေါ်လာ ၁.၄ ဘီလီယံ၊ ကျွန်းသစ်နှင့် ဘိန်းတို့မှ ရသော ဝင်ငွေများသည် စစ်အရာရှိကြီးများ၊ မူးယစ်ရာဇာများနှင့် ခရိုနီကွန်ရက်များ၏ လက်ထဲသို့သာ ရောက်ခဲ့သည် — နိုင်ငံ၏ ကျန်းမာရေးအသုံးစရိတ်ထက် ၄၆ ဆများသော ကျောက်စိမ်းဝင်ငွေက ပြည်သူတို့၏ ဆေးရုံများသို့ ရောက်မလာခဲ့ပါ။
ဒုတိယ — ဒဏ်ခတ်မှုများက ကုန်သွယ်မှုကို လုံးဝ ရပ်တန့်မသွားစေခဲ့ပါ။ MTE ကို အမေရိကန်နှင့် EU တို့က ဒဏ်ခတ်ပြီးနောက်တွင်လည်း ကျွန်းသစ်များ စီးဆင်းနေခဲ့ပြီး၊ ရှားပါးသတ္တုများကလည်း တရုတ်နိုင်ငံသို့ နှစ်ဆကျော် တိုးပြီး စီးဆင်းနေခဲ့သည် — ဒဏ်ခတ်မှုများကို ကျော်လွှားရန် လမ်းကြောင်းများ အမြဲရှိနေခဲ့သည်။
တတိယ — သယံဇာတများသည် စစ်ပွဲ၏ လောင်စာလည်း ဖြစ်နေသည်။ ဘိန်းစိုက်ပျိုးမှုသည် စစ်ပွဲနှင့် ဆင်းရဲမှုကြောင့် ၁၀ နှစ်အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး၊ ရှားပါးသတ္တုတွင်းများကို စစ်တပ်နှင့်မဟာမိတ် ပြည်သူ့စစ်များနှင့် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ အပြိုင်ထိန်းချုပ်နေကြသည် — သတ္တုတွင်းများအပေါ် အငြင်းပွားမှုသည် စစ်ပွဲ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်နေပြီ ဖြစ်သည်။
စစ်တပ်၏ စီးပွားရေးအင်ပါယာ၊ မိသားစု စီးပွားရေးနှင့် သယံဇာတများ မည်သို့ ဆက်စပ်နေသည်ကို သိပြီးနောက် — နောက်အပိုင်းတွင် စစ်မှုထမ်းဥပဒေ၊ အာဏာလွှဲပြောင်းမှုနှင့် ယနေ့အခြေအနေ အကြောင်း ဆက်လက် တင်ပြပါမည်။
နောက်အပိုင်းမှာ: အခန်း ၂၂ — စစ်မှုထမ်းဥပဒေ၊ အာဏာလွှဲပြောင်းမှုနှင့် ယနေ့အခြေအနေ (၂၀၂၄–၂၀၂၆)။ စီးရီး၏ နောက်ဆုံးအပိုင်း ဖြစ်သည်။
ရဲရင့်ငယ် — ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၆
ထိုင်းနိုင်ငံမှာ မြန်မာအလုပ်သမားတွေ တရားဝင် အလုပ်လုပ်နိုင်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ CI (Certificate of Identity, နိုင်ငံသားအထောက်အထား လက်မှတ်) ထုတ်ပေးရေးစင်တာ ၅ ခု ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၁၄ ရက်မှာ ဖွင့်ခဲ့တယ် — စမွတ်ပရာကန်၊ စမွတ်စခွန်၊ စူရတ်ဌာနီ၊ ချင်းမိုင်၊ ချွန်ဘူရီ ရွေ့လျားစင်တာ။ ၂၀၂၇ ဇန်နဝါရီ ၁၄ ရက်အထိ လုပ်မယ်။
CI ရဖို့ အလုပ်သမားတွေက လစာရဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကို စစ်ကောင်စီ ထိန်းချုပ်တဲ့ ဘဏ်တွေကနေ မိသားစုထံ ပြန်လွှဲပြီးကြောင်း သက်သေပြရမယ်။ ၂ ရာခိုင်နှုန်း ဝင်ငွေခွန်လည်း ပေးရမယ် — တစ်ဦးကို ဘတ် ၆,၀၀၀ ဝန်းကျင် (Asia Daily)။ ဒါ့အပြင် CI ထုတ်ပေးဖို့ လစာမှတ်တမ်းတွေကို ၃ လကနေ ၆ လအထိ နောက်ကြောင်းပြန် တောင်းယူစစ်ဆေးတယ် (Myanmar Pressphoto Agency, MPA)။
မြန်မာနိုင်ငံမှာ မိသားစု မရှိတဲ့ အလုပ်သမားတွေဆိုရင် ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း ပြန်လွှဲပြီးကြောင်း သက်သေပြနိုင်စရာကို မရှိဘူး — ပြည်သူ့ပါတီ အမတ် စဟတ်စဝပ် ကွမ်ကွန် (Sahassawat Kumkong, ချွန်ဘူရီ) က လွှတ်တော်မှာ ထောက်ပြတယ်။ လစာရဲ့ ၄ ပုံ ၁ ပုံကို လတိုင်း အတင်းပြန်လွှဲခိုင်းရင် ထိုင်းမှာ အလုပ်သမားတွေရဲ့ ဝယ်နိုင်စွမ်းအား ကျဆင်းသွားမယ်လို့လည်း သူက ဆိုတယ်။
CI ကြေးကိုယ်တိုင်က ကိုဗစ်ကာလတုန်းက ဘတ် ၃၀၀ လောက်ကနေ အခု တရားဝင်ကြေး ဘတ် ၂,၆၇၀ ဖြစ်လာပြီ။ ဒါပေမဲ့ တကယ်ကုန်တာက ဘတ် ၅,၀၀၀ ကျော်တယ်လို့ အလုပ်သမားတွေ ပြောတယ် — စာရွက်စာတမ်းကြေးအပြင် ရက်ချိန်းရဖို့ တရားမဝင် ပေးရတာတွေ (၁,၃၅၀–၁,၅၀၀ ဘတ်) ပါ ပေါင်းရင်။ ၂ ရာခိုင်နှုန်း အခွန်ကိုလည်း TrueMoney ကနေ လွှဲပြီး 7-Eleven မှာ ထပ်ပေးရတယ်လို့ အလုပ်ရှင်ကိုယ်စားလှယ် နိလူဘွန် ဖုန်ပရိုင် (Nilubon Pongpayom) က လွှတ်တော်မှာ ပြောတယ် (Asia Daily)။
CI လိုအပ်သူ ၇ သိန်းလောက် ရှိပြီး ပတ်စပို့ သက်တမ်းနီးနေသူ ၁ သန်းကျော် ရှိတယ်လို့ ခန့်မှန်းတယ်။ ထိုင်းရောက် မြန်မာရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများ ကိုယ်စားလှယ် ညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ (Myanmar Migrant Workers' Representative Coordinating Committee in Thailand, MMWRCCT) ရဲ့ စစ်တမ်းအရ အလုပ်သမား ၂ သန်းကျော်က CI လုပ်ငန်းစဉ်ကို ငြင်းဆန်နေတယ်။
၂၅ ရာခိုင်နှုန်း ပြန်လွှဲရတာက ငွေပမာဏတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး — ဈေးနှုန်းကလည်း ညှစ်ယူမှုပဲ။ စစ်ကောင်စီသတ်မှတ်တဲ့ တရားဝင်ငွေလဲနှုန်းက တစ်ဒေါ်လာ ၂,၁၀၀ ကျပ် (မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ရည်ညွှန်းဈေး၊ ၂၀၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်)။ ဈေးကွက်ဈေးကတော့ တစ်ဒေါ်လာ ကျပ် ၅,၀၀၀ ဝန်းကျင်။
ဆိုလိုတာက အလုပ်သမားတစ်ဦး လစာရဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကို တရားဝင်ဈေးနဲ့ လွှဲလိုက်ရင် တန်ဖိုးရဲ့ ထက်ဝက်ကျော်က လမ်းမှာတင် စစ်ကောင်စီလက်ထဲ ရောက်သွားတယ်။ ဈေးကွာခြားချက်က စစ်ကောင်စီရဲ့ အမြတ်ဖြစ်နေတယ် — ဒါကိုလည်း အလုပ်သမားအရေး လေ့လာသူတွေက ထောက်ပြထားတယ်။
၂ ရာခိုင်နှုန်း အခွန်နဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း ပြန်လွှဲရေး စည်းမျဉ်းကို စစ်ကောင်စီက ၂၀၂၃ မှာ ထုတ်ခဲ့တယ်။ အဲဒီတုန်းကတည်းက "ခမ်းခြောက်နေတဲ့ နိုင်ငံခြားငွေ အရံအတားကို ပြန်ဖြည့်ဖို့" ဆိုတဲ့ ဝေဖန်မှုနဲ့ ထုတ်ခဲ့တာပဲ။
အကြောင်းရင်းက ရှင်းတယ် — ကမ္ဘာ့ဘဏ်အဆိုအရ အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်ကောင်စီရဲ့ အခွန်ဝင်ငွေက ထက်ဝက်လောက် ကျသွားတယ်။ မြေရှားသတ္တု — ၂၀၂၃ မှာ တရုတ်ဆီ တင်ပို့မှု ဒေါ်လာ ၁.၄ ဘီလီယံ အထိ ရှိခဲ့တယ်၊ ၂၀၂၄ အောက်တိုဘာမှာ KIA က ချီဖွေနဲ့ ပန်ဝါကို သိမ်းလိုက်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီအတွက် သုညဖြစ်သွားပြီ (ISP-Myanmar)။ ကျောက်စိမ်း အချက်အချာဒေသတွေ ဆုံးရှုံးတယ် — လေလံကိုတောင် တရုတ်နိုင်ငံ ရွှေလီမှာ လုပ်ရတယ်။ နယ်စပ်ဂိတ်အခွန်တွေကလည်း တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေဆီ ရောက်ကုန်ပြီ။
ကျန်တာ ဓာတ်ငွေ့ပဲ — တစ်နှစ် ဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံဝန်းကျင်၊ ဒါလည်း ထုတ်လုပ်မှု ကျနေတယ်။ ဒါကြောင့် ပြည်ပ အလုပ်သမားတွေဆီ လှည့်ညှစ်တာ — ထိုင်းမှာ အလုပ်သမား သန်းချီရှိတယ်၊ CI စင်တာတွေက ငွေကောက်ဖို့ အကောင်းဆုံး နေရာပဲ။
ထိုင်း အလုပ်သမားဝန်ကြီး ဂျူလပန် အမွန်ဝီဝပ် (Julapun Amornvivat) က မြန်မာသံအမတ်နဲ့ ၂ ကြိမ် တွေ့ဆုံပြီးပြီ။ နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်မှာ CI စင်တာတွေကို မဖျက်သိမ်းဘူး (အထောက်အထား အတုစိုးရိမ်လို့) ဒါပေမဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း သတ်မှတ်ချက်ကို ဖယ်ဖို့ မြန်မာဘက်ကို တရားဝင် တောင်းမယ်လို့ ပြောတယ်။ နိုဝင်ဘာ ၁၈ ရက်မှာ "လစာရဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အတင်းပြန်လွှဲခိုင်းတာက နိုင်ငံတကာ အလုပ်သမားရေးရာ အခြေခံမူတွေနဲ့ မကိုက်ညီဘူး" လို့ ပြောပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကနေတစ်ဆင့် တရားဝင် ကန့်ကွက်စာ ပို့မယ်လို့ ဆိုတယ် (MPA)။
ပြည်သူ့ပါတီ အမတ် စဟတ်စဝပ် ကွမ်ကွန် (ချွန်ဘူရီ) က နိုဝင်ဘာ ၂ ရက်မှာ လွှတ်တော်ထဲမှာ ဒီကိစ္စကို ထောက်ပြခဲ့တယ်။ ပြည်သူ့ပါတီရဲ့ အရိပ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ပီဆန် မနာဝါပတ် (Pisan Manawapat) က ၂ ရာခိုင်နှုန်း အခွန်က နိုင်ငံတကာဥပဒေနဲ့ ၂၀၀၂ မှာ ထိုင်းနဲ့ မြန်မာ လက်မှတ်ထိုးထားတဲ့ နှစ်ထပ်အခွန်ကောက်ခံမှု သဘောတူညီချက်နဲ့ မကိုက်ညီဘူးလို့ ဆိုပြီး ထိုင်းအစိုးရကို မြန်မာဘက်ကို တရားဝင် အသိပေးဖို့ တောင်းဆိုတယ်။ ပြည်သူ့ပါတီက CI စင်တာတွေကို ထိုင်းဘက်က ကြီးကြပ်ဖို့နဲ့ ထိုင်းစီမံတဲ့ မှတ်ပုံတင်စနစ် ပြောင်းဖို့လည်း တောင်းဆိုတယ်။
ထိုင်း ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမား ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအဖွဲ့ (Thailand Migration Reform Consortium, TMR) ကလည်း အောက်တိုဘာ ၃၀ ရက်မှာ CI စင်တာတွေ ခေတ္တရပ်ဆိုင်းပြီး ထိုင်းစီမံတဲ့ ယာယီမှတ်ပုံတင်စနစ် ပြောင်းဖို့ အဆိုပြုထားတယ်။ အလုပ်သမားအရေး အဖွဲ့တွေကလည်း CI လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်သုံးသပ်ဖို့ တောင်းဆိုနေတယ်။
ထိုင်းဘက်က ကန့်ကွက်တာက မြန်မာအလုပ်သမားတွေကို ကာကွယ်ပေးနေတာ မဟုတ်ဘူး — ထိုင်းရဲ့ လုပ်သားအင်အားကို စစ်ကောင်စီက ညှစ်ယူနေတာကို တားနေတာပဲ။ ဒါပေမဲ့ အလုပ်သမားတွေအတွက်တော့ ဒီကန့်ကွက်မှုက အသက်ရှုချောင် တစ်ပေါက် ဖြစ်နေတယ်။
Asia Daily — Myanmar Migrants in Thailand Face Alleged 2% Tax
Teakdoor — Why millions of Myanmar workers are rejecting Thailand's ID process
Central Bank of Myanmar — CBM Reference Rate, 17 November 2026 (2,100 MMK per USD)
ISP-Myanmar — Unearthing the Cost: Rare Earth Mining in Myanmar's War-Torn Regions
The War Dispatch — The Kachin rare-earth corridor: a multibillion-dollar lifeline changes sides
