တိုင်းပြည် failed state ဖြစ်လာနိုင်လား — သက်သေတွေနဲ့ ကြည့်ခြင်း

တိုင်းပြည် failed state ဖြစ်လာနိုင်လား — သက်သေတွေနဲ့ ကြည့်ခြင်း

📅 💬 မှတ်ချက်

ရဲရင့်ငယ် — ၂၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆

"မြန်မာပြည် failed state ဖြစ်လာနိုင်လား" — ဒီမေးခွန်း မေးနေကြတာ ငါးနှစ်ကျော်ပါပြီ။ ကျွန်တော့် အဖြေကို အရင်ဆုံး ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ပြောပါမယ်။ Failed state ဆိုတာ ဘယ်ဘက်က တိုင်းတာလဲ ဆိုတာပေါ် မူတည်ပါတယ်။ အစိုးရတစ်ရပ်ရဲ့ အခြေခံ အလုပ်တွေ — နယ်မြေ ထိန်းချုပ်တာ၊ လုံခြုံရေး ပေးတာ၊ လမ်းဖောက်တာ၊ မီးပေးတာ၊ ကျောင်းဖွင့်တာ၊ ငွေကြေး စနစ် တည်ငြိမ်အောင် ထိန်းတာ — ဒါတွေနဲ့ တိုင်းရင် မြန်မာပြည်ဟာ failed state ဖြစ်ဖို့ "လာနိုင်" တဲ့ အဆင့် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ အဲဒီ အဆင့်ကို ၂၀၂၁–၂၀၂၂ မှာ ရောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ အခုမေးခွန်းက "ပြန်ထနိုင်မလား" ဆိုတာပါပဲ။ ဒီဆောင်းပါးမှာ စိတ်ကူးနဲ့ မရေးပါဘူး။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ကိန်းဂဏန်း၊ အစီရင်ခံစာ၊ ရက်စွဲတွေနဲ့ တစ်ပိုင်းချင်း စစ်ဆေးပြပါမယ်။ စာဖတ်သူ ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်နိုင်အောင် သက်သေကို အရင်ပြပါမယ်။

အဆင့်ဆင့် လျောကျလာတာလား၊ ပြန်တက်နေတာလား — ၂၀၂၁–၂၀၂၆ ကိန်းဂဏန်းများ

ပထမဆုံး အချက်က Fragile States Index — Fund for Peace အဖွဲ့က နှစ်စဉ် ထုတ်ပြန်တဲ့ ပျက်စီးလွယ်မှု ညွှန်းကိန်း ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာရဲ့ အမှတ်က ၂၀၂၀ မှာ ၁၂၀ မှတ်မှာ ၉၄.၀၊ အာဏာသိမ်းနှစ် ၂၀၂၁ ရဲ့ အချက်အလက်ကို ဖတ်တဲ့ ၂၀၂၂ ထုတ်ဝေမှုမှာ ၁၀၀.၀ အထိ ခုန်တက်သွားပါတယ်။ Fund for Peace ရဲ့ ၂၀၂၂ အစီရင်ခံစာအရ ဒီ +၆.၂ မှတ် မြင့်တက်မှုဟာ အဲဒီနှစ် ကမ္ဘာပေါ်မှာ အဆိုးဆုံး တစ်နှစ်တာ ကျဆင်းမှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၃ မှာ ၁၀၀.၂၊ ၂၀၂၄ မှာ ၁၀၀.၀ — "Alert" (သတိပေးချက်) အဆင့်မှာ သုံးနှစ်ဆက်တိုက် ပိတ်နေပါတယ်။ ညွှန်းကိန်း ပုံသဏ္ဍာန်ကို ကြည့်ရင် ဖြည်းဖြည်းချင်း လျောကျလာတာ မဟုတ်ဘူး၊ ၂၀၂၁ မှာ တစ်ဆင့်တည်း ပြိုကျပြီး အဲဒီ အနက်မှာ နှစ်နဲ့ချီ ပိတ်နေတာပါ။ ပြန်တက်လာတဲ့ လက္ခဏာ တစ်နှစ်မှ မရှိပါဘူး။ (သတိထားစရာ — ၂၀၂၄ ထက် နောက်ကျတဲ့ FSI ထုတ်ဝေမှု ရှာမတွေ့သေးပါဘူး။ "၂၀၂၅ FSI" ဆိုပြီး ပြောနေကြရင် အဲဒါ စစ်ဆေး အတည်ပြုထားတာ မဟုတ်ပါ။)

စီးပွားရေးဘက်ကို ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) ရဲ့ Myanmar Economic Monitor အစီရင်ခံစာတွေနဲ့ ကြည့်ရင် ပုံသဏ္ဍာန်က ဒီလိုပါ။ ဘဏ္ဍာနှစ် ၂၀၂၀/၂၁ မှာ GDP −၉.၀%၊ ၂၀၂၁/၂၂ မှာ −၁၂.၀% ကျဆင်းခဲ့ပြီး ၂၀၂၂/၂၃ မှာ +၄.၀%၊ ၂၀၂၃/၂၄ မှာ +၁.၀% အနိမ့်စား ပြန်တက်ချက်တွေ ရှိခဲ့ပေမယ့် ၂၀၂၄/၂၅ မှာ −၁.၀%၊ ၂၀၂၅/၂၆ မှာ −၂.၀% (ကမ္ဘာ့ဘဏ် ခန့်မှန်း၊ ဇွန် ၂၀၂၆) နဲ့ ပြန်ကျနေပါတယ်။ အရေးကြီးတာ တိုးနှုန်း မဟုတ်ဘဲ အရွယ်အစားပါ — ၂၀၂၅/၂၆ မှာ မြန်မာ့ GDP ဟာ COVID မတိုင်ခင် အဆင့်ထက် ၁၃% ခန့် နိမ့်နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ် (ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ ဇွန် ၂၀၂၅)။ ကုလသမဂ္ဂ (UN News, ဇန်နဝါရီ ၃၁၊ ၂၀၂၅) ကတော့ ၂၀၂၀ ကနေ ၂၀၂၄ အတွင်း GDP ၉% ကျုံ့သွားပြီး အရင် ဆယ်စုနှစ်ရဲ့ တိုးတက်မှုတွေ နောက်ပြန် ဆုတ်သွားတယ်လို့ဆိုပါတယ်။

စစ်ကောင်စီကတော့ ဒီလိုမပြောပါဘူး။ မင်းအောင်လှိုင်က ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၂ ရက်နေ့ အစည်းအဝေးမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို "မတိကျ၊ မပြည့်စုံ" လို့ပြောပြီး ၂၀၂၅/၂၆ မှာ GDP ၆.၈% တိုးမယ်လို့ ဆိုခဲ့ပါတယ် (Progressive Voice / Burma News International Coup Watch, ဇူလိုင် ၁၇၊ ၂၀၂၅ မှာ မှတ်တမ်းတင်ထား)။ ဒါပေမယ့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ တကယ့် ခန့်မှန်းက −၂.၀% ဖြစ်ပြီး အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် (Asian Development Bank, ဧပြီ ၂၀၂၆) ကလည်း −၂.၂% လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။ +၆.၈% ကို ထောက်ခံတဲ့ လွတ်လပ်တဲ့ ခန့်မှန်းချက် တစ်ခုမှ မရှိပါဘူး။ Global New Light of Myanmar က တင်ပြတဲ့ "GDP ဒေါ်လာ ၇၆.၄ ဘီလီယံကနေ ၈၁.၆ ဘီလီယံ တိုးမယ်" ဆိုတာကလည်း ၂၀၂၂ ဩဂုတ်ကတည်းက ၂,၁၀၀ ကျပ်မှာ အေးခဲထားတဲ့ တရားဝင် ငွေလဲလှယ်နှုန်းနဲ့ တွက်ထားတော့ ဒေါ်လာ ကိန်းဂဏန်းက အလိုလို ဖောင်းနေတာပါ။ တကယ့် တိုးတက်မှု အတိုင်းအတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ အကောင်းဆုံး စကားလုံး (ဇွန် ၂၀၂၆) ကတောင် "tentative stabilization" — မတည်မငြိမ် တည်ငြိမ်လာစပြုတာ — လို့ပဲ သုံးထားပြီး၊ အဲဒါကလည်း နှိမ့်ချထားတဲ့ အဆင့်မှာပါ။

ဆင်းရဲနှုန်းမှာ အထင်မှား အများဆုံး ကိန်းတစ်ခု ရှိပါတယ်။ မကြာခဏ ပြောကြတဲ့ "၆၈%" ဆိုတာ ဘာလဲ ရှင်းပါမယ်။ ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ် (UNDP) က ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၈ ရက်နေ့မှာ ထုတ်တဲ့ *Layers of Deprivation* အစီရင်ခံစာအရ လူဦးရေရဲ့ ၃၂.၆% (လူ ၁၇.၉ သန်း) က ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေး၊ နေထိုင်မှု ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်စုံ ဆင်းရဲမှုမှာ ရှိနေပြီး နောက်ထပ် ၃၅.၅% (လူ ၁၉.၅ သန်း) က ဆင်းရဲတွင်းထဲ ကျဖို့ အန္တရာယ်မှာ ရှိပါတယ်။ ဒီနှစ်ခု ပေါင်းမှ ၆၈% — လူ ၃၇ သန်းကျော် — "ဆင်းရဲနေသူ (သို့) တုန်လှုပ်ချက် တစ်ခုနဲ့ ဆင်းရဲသွားနိုင်သူ" ဖြစ်ပါတယ်။ ဝင်ငွေ ဆင်းရဲနှုန်း ၆၈% လို့ ရေးရင် မှားပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ အမျိုးသားမျဉ်း စားသုံးမှု စစ်တမ်းနည်းနဲ့ တိုင်းတဲ့ ဆင်းရဲနှုန်းကတော့ ၂၀၂၅ မှာ ၂၉.၉% (လူ ၁၆.၄ သန်း) ဖြစ်ပြီး UNDP ရဲ့ People's Pulse စစ်တမ်း (၂၀၂၄ ဧပြီ) နည်းနဲ့ဆို ၂၀၂၃ ကုန်မှာ ၄၉.၇% အထိ ရှိပါတယ်။ နည်းတွေ မတူတော့ ကိန်းဂဏန်းတွေ မတူဘူး — ဘယ်နည်းနဲ့ တိုင်းတိုင်း လမ်းကြောင်းက တစ်ခုတည်းပါ။ ဆင်းရဲမှုက နှစ်ဆလောက် တိုးလာပြီး အောက်ဆင်းတဲ့ အနက်နဲ့ အကျယ်က ၂၀၂၃ ကတည်းက မပြောင်းဘူးလို့ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ကိုယ်တိုင် ပြောထားပါတယ်။ အဲဒီ UNDP အစီရင်ခံစာထဲက နောက်တစ်ချက် — ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း လူငယ် အနည်းဆုံး ၁ သန်း တိုင်းပြည်က ထွက်သွားပါပြီတဲ့။ ဒါဟာ နိုင်ငံရဲ့ လူ့စွမ်းအား အနာဂတ် ကိုယ်တိုင် ယိုထွက်နေတာပါ။

ငွေကြေးကို ကြည့်ပါ။ အာဏာမသိမ်းခင် ၂၀၂၁ ဇန်နဝါရီ–ဖေဖော်ဝါရီမှာ တစ်ဒေါ်လာ ၁,၃၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင်ပါ။ ဗဟိုဘဏ်က ၂၀၂၂ ဩဂုတ် ၅ ရက်မှာ ၂,၁၀၀ ကျပ်လို့ သတ်မှတ်ပြီး အဲဒီနေရာမှာ အေးခဲ ထားလိုက်တာ ဒီနေ့ထိပါပဲ။ စျေးကွက် အမှန်နှုန်းကတော့ ၂၀၂၄ ဩဂုတ်လယ်မှာ အနက်‌အကျဆုံး ၇,၅၀၀ ကျပ် အထိ ရောက်ခဲ့ဖူးပြီး (Reuters, ဩဂုတ် ၂၁၊ ၂၀၂၄) ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၂၀ ရက်နေ့ လမ်းဘေးစျေးက ၄,၅၈၀–၄,၆၁၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ရှိနေပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ကျပ်ငွေရဲ့ စျေးကွက် တန်ဖိုးဟာ ၂၀၂၁ အစောပိုင်းကနဲ့ နှိုင်းရင် သုံးပုံ နှစ်ပုံကနေ လေးပုံ သုံးပုံအထိ ပျောက်သွားပြီးပါပြီ။ ငွေဖောင်းပွကလည်း ဘဏ္ဍာနှစ် ၂၀၂၂/၂၃ ကနေ သုံးနှစ် ဆက်တိုက် ၂၇–၃၀% အထက်မှာ ရှိခဲ့ပြီး တစ်ခဏ ၂၀% အောက် ဆင်းခဲ့ပေမယ့် ၂၀၂၆ မတ် လောင်စာဆီ အကြပ်အတည်း နောက်မှာ ဧပြီမှာ ၂၄.၆% အထိ ပြန်ခုန်တက်သွားပါတယ် (ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ ဇွန် ၂၀၂၆)။ စျေးနှုန်းတွေ ကျသွားတာ မဟုတ်ပါဘူး — ကုန်စျေးနှုန်း အဆင့်ကိုယ်က အမြင့် အသစ်မှာ အမြဲတမ်း တည်သွားတာပါ။

လျှပ်စစ်မီးက အရုပ်ဆုံး သက်သေပါ။ ၂၀၂၂ အစောပိုင်းမှာ အမြင့်ဆုံး ထုတ်လုပ်မှု ၃,၇၁၁ မဂ္ဂါဝပ်ကနေ ၂,၆၆၅ မဂ္ဂါဝပ်အထိ လပိုင်းအတွင်း ကျသွားခဲ့ပါတယ် (ကမ္ဘာ့ဘဏ် Infrastructure Monitoring, ဧပြီ ၂၀၂၂)။ ၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီမှာ ထုတ်လုပ်မှုက ပုံမှန် ၄,၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ်ဝန်းကျင်အစား ၂,၂၀၀ မဂ္ဂါဝပ်ဝန်းကျင်ပဲ ရှိပြီး ရန်ကုန်ကို ၄ နာရီ ပေး၊ ၈ နာရီ ဖြတ် အချိန်ဇယားနဲ့ ပေးနေရပါတယ် (Reuters, ဇန်နဝါရီ ၁၇၊ ၂၀၂၅)။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ ဆန်းစစ်ချက်အရ ၂၀၂၅ ဧပြီမှာ ကုမ္ပဏီတွေရဲ့ ၇၅% က မီးပြတ်မှုကို ကြုံတွေ့နေရပြီး လျှပ်စစ် ကုမ္ပဏီတွေရဲ့ နံပါတ်တစ် အဟန့်အတား ဖြစ်နေဆဲပါ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ် ကိုယ်တိုင်က ၂၀၂၄ အစောပိုင်း စွမ်းရည်ဟာ "၂၀၁၅ အဆင့်အထိ နောက်ပြန် ဆုတ်သွားပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာရဲ့ တိုးတက်မှုတွေ လုံးဝ ဆုံးရှုံးသွားတာနဲ့ တူညီတယ်" လို့ ရေးခဲ့ပါတယ်။

နောက်ဆုံး၊ အခိုင်မာဆုံး လမ်းကြောင်းတစ်ခု — အိုးအိမ်မဲ့ ဖြစ်နေရသူတွေ။ လူသားချင်း စာနာမှု လိုအပ်သူ အရေအတွက်က ၂၀၂၁ (အာဏာမသိမ်းခင် အစီအစဉ်) မှာ ၁ သန်းဝန်းကျင်၊ ၂၀၂၂ မှာ ၁၄.၄ သန်း၊ ၂၀၂၃ မှာ ၁၇.၆ သန်း၊ ၂၀၂၄ မှာ ၁၈.၆ သန်း၊ ၂၀၂၅ မှာ ၁၉.၉ သန်း အထိ တက်လာပါတယ် (UNOCHA Humanitarian Needs Overviews)။ ပြည်တွင်း စစ်ရှောင် (IDP) အရေအတွက်က အာဏာမသိမ်းခင် ၃၃၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ကနေ ၂၀၂၆ အလယ်မှာ ၃.၈ သန်း (UNOCHA Update No. 52, ဇူလိုင် ၂၀၂၆)၊ ၂၀၂၆ ကုန်မှာ ၄.၀ သန်း ရောက်မယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။ (သတိထားစရာ — UNOCHA ရဲ့ ၂၀၂၆ အစီအစဉ်မှာ "လိုအပ်သူ ၁၆.၂ သန်း" လို့ နည်းသွားတာ အခြေအနေ ကောင်းလာလို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ ရန်ပုံငွေ နည်းလို့ ဦးစားပေး စံနှုန်း တင်းကျပ် လိုက်တာပါ။ အဲဒီ အစီအစဉ် ကိုယ်တိုင်က စစ်ရှောင် ၃.၆ သန်းကနေ ၄.၀ သန်း တိုးမယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။) စစ်ရှောင် ကိန်းဂဏန်းဟာ နှစ်တိုင်း၊ ခြွင်းချက်မရှိ၊ တိုးလာနေပါတယ် — အခြား ညွှန်းကိန်းတွေ အနိမ့်မှာ တည်ငြိမ်သွားရင်တောင် ဒီတစ်ခုကတော့ မတည်ငြိမ်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အကျဉ်းချုပ် ပြောရရင် — ကျဆင်းမှု ပုံသဏ္ဍာန်က "နှစ်တိုင်း ဖြည်းဖြည်း လျောကျတာ" လည်း မဟုတ်၊ "ပြန်တက်လာတာ" လည်း မဟုတ်။ ၂၀၂၁–၂၂ မှာ တစ်ဆင့် ပြိုကျပြီး အဲဒီ အနိမ့်အဆင့်မှာ ပိတ်နေတာ၊ လူသားချင်း အခြေအနေနဲ့ အခြေခံ အဆောက်အအုံကတော့ ၂၀၂၅ အထိ ဆက်ကျနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

စစ်ရေး ၂၀၂၁–၂၀၂၆ နဲ့ အနာဂတ်

နယ်မြေ ထိန်းချုပ်မှုကို ပြောရင် နည်းလမ်းတွေ မတူတဲ့ အဖွဲ့တွေရဲ့ ကိန်းဂဏန်းတွေကို တစ်ခု တည်းအဖြစ် ရောရေးလို့ မရပါဘူး။ တစ်ခုချင်း ရှင်းပြပါမယ်။ မြန်မာ့ နိုင်ငံရေး လေ့လာရေး အဖွဲ့ ISP-Myanmar ရဲ့ *State of Myanmar 2025–2026* အစီရင်ခံစာ (၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီမှာ ထုတ်) အရ ၂၀၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်နေ့ အချက်အလက်မှာ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ (EAO) နှင့် ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့များ (PDF) ကိုင်ထားတဲ့ နယ်မြေဟာ တိုင်းပြည် ဧရိယာရဲ့ ၃၇.၈၄% ဖြစ်ပြီး၊ စစ်တပ် မြေပြင် ခြေကုပ်ရှိပေမယ့် အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်မှု မရှိတဲ့ နယ်မြေတွေပါ ထည့်တွက်ရင် တိုင်းပြည်ရဲ့ "ထက်ဝက်နီးပါး" က အစိုးရ ထိန်းချုပ်မှုကနေ လွတ်နေတယ်လို့ အဲဒီ အစီရင်ခံစာက ဆိုပါတယ်။ ဘီဘီစီ (BBC) ရဲ့ ၂၀၂၄ ဒီဇင်ဘာ စုံစမ်းမှုနည်းနဲ့ဆို စစ်ကောင်စီရဲ့ တည်ငြိမ်တဲ့ ထိန်းချုပ်မှုဟာ ၂၁% ဝန်းကျင်ပဲ ရှိပါတယ်။ နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေး ကောင်စီ (Council on Foreign Relations) ရဲ့ ၂၀၂၆ ဆန်းစစ်ချက်ကတော့ တော်လှန်ရေး ၄၂%၊ စစ်ကောင်စီ ၂၁%၊ နှစ်ဖက်စလုံး အနိုင်မရတဲ့ သေနတ်မှန် အခြေအနေလို့ ဖော်ပြပါတယ်။ ကိန်းတွေ မတူပေမယ့် ဦးတည်ချက်က အတူတူပါ — စစ်ကောင်စီဟာ တိုင်းပြည်ရဲ့ အများစုကို မထိန်းချုပ်နိုင်တော့ပါဘူး။

လမ်းကြောင်းက ဒီလိုပါ။ ၂၀၂၃ အောက်တိုဘာ ၂၇ ရက် စစ်ဆင်ရေး ၁၀၂၇ (Operation 1027) နောက်မှာ မြောက်ပိုင်း ရှမ်း ပြိုကျလာတယ်။ ၂၀၂၄ ဩဂုတ် ၃ ရက်မှာ လားရှိုးနဲ့ အရှေ့မြောက် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ကျသွားတယ် — တပ်မတော် သမိုင်းမှာ တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ကျတာ ပထမဆုံး အကြိမ်ပါ။ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ မှာ အနောက် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (အမ်း) ကျတယ် — ဒုတိယ အကြိမ်ပါ။ ရခိုင် ဘက်မှာ အာရကန် တပ်တော် (Arakan Army — AA) က ၁၇ မြို့နယ်ထဲက ၁၄ မြို့နယ်နဲ့ ပလက်ဝ အထိ ကိုင်ထားပြီး ISP-Myanmar က ရခိုင် ပြည်နယ် ဧရိယာရဲ့ ၉၃% ကျော်လို့ ဆိုပါတယ်။ ကချင် ဘက်မှာလည်း ကချင် လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော် (Kachin Independence Army — KIA) က ၂၀၂၄ အတွင်း ဘမ်းမော် လေဆိပ် အထိ ချီတက်ခဲ့ပါတယ်။

၂၀၂၅ မှာတော့ စစ်ကောင်စီ ဘက်က ပြန်လည် ချီတက်မှုတွေ ရှိလာပါတယ် — ဒါပေမယ့် အတိုင်းအတာကို သက်သေနဲ့ ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ BNI–Myanmar Peace Monitor ရဲ့ ၂၀၂၆ မေ ၁၅ ရက်နေ့ စာရင်းအရ တော်လှန်ရေး အဖွဲ့တွေ သိမ်းထားတဲ့ မြို့ စုစုပေါင်း ၁၀၄ မြို့၊ စစ်ကောင်စီ ပြန်သိမ်းနိုင်တာက ၁၇ မြို့ပဲ ရှိပါတယ် (၂၀၂၄ မှာ ၃၊ ၂၀၂၅ မှာ ၉၊ ၂၀၂၆ မှာ ၅)။ မြို့ ၈၇ မြို့ အထိ တော်လှန်ရေး လက်ဝယ် ကျန်နေဆဲပါ။ (ACLED အဖွဲ့ကတော့ လမ်းကြောင်းတွေ ပါဝင်တဲ့ အခြား ရေတွက်နည်းနဲ့ ၂၇ ဝန်းကျင်လို့ ဆိုပါတယ် — နည်းမတူလို့ ရောမရေးပါဘူး။ စစ်ကောင်စီ ပြန်ဝင်တဲ့ မြို့တွေမှာတောင် အုပ်ချုပ်ရေး အပြည့်အဝ ပြန်မထူနိုင်သေးဘူးလို့ ACLED ကိုယ်တိုင် မှတ်ချက်ပေးထားပါတယ်။) လားရှိုး ကိစ္စကလည်း စစ်ပွဲနဲ့ ပြန်ရတာ မဟုတ်ပါဘူး — ၂၀၂၅ ဧပြီမှာ တရုတ်က ကြားဖြတ် စည်းဝေးစေတဲ့ ကူမင်း သဘောတူညီချက်အရ MNDAA က ဆုတ်သွားတာဖြစ်ပြီး မြို့အုပ်ချုပ်ရေးကို စစ်ကောင်စီ၊ ပတ်လည်ကျေးလက်ကို MNDAA ကိုင်တဲ့ "Lashio ပုံစံ" ဖြစ်လာပါတယ် (ISP-Myanmar)။ ၂၀၂၅ နိုဝင်ဘာကုန်မှာ မိုးကုတ်နဲ့ မိုးမိတ်ကိုပါ TNLA က အဲဒီ ပုံစံအတိုင်း ပြန်ပေးခဲ့ရပါတယ်။

တပ်အင်အားဘက်မှာလည်း ခန့်မှန်းချက်တွေကို အဖွဲ့အလိုက် ခွဲပြောရပါမယ်။ အာဏာမသိမ်းခင် တရားဝင် ကိန်းဂဏန်း (paper figure) က ၃၀၀,၀၀၀–၃၅၀,၀၀၀ ပါ။ ISP-Myanmar ကတော့ အာဏာမသိမ်းခင် စစ်အင်အား ၁၆၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ကနေ အာဏာသိမ်းနောက်မှာ ၁၀၀,၀၀၀ အောက် အထိ ကျသွားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အမေရိကန် ငြိမ်းချမ်းရေး အင်စတီကျု (United States Institute of Peace) ရဲ့ ၂၀၂၃ မေ ခန့်မှန်းက စုစုပေါင်း ၁၅၀,၀၀၀၊ တိုက်ပွဲဝင် အင်အား ၇၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ပါ။ စစ်ကောင်စီက ၂၀၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်မှာ ပြည်သူ့ စစ်မှုထမ်း ဥပဒေကို အသက်သွင်းပြီး လစဉ် ၅,၀၀၀ ဦးစွန့်စားခေါ်ယူခဲ့ပါတယ်။ Danish Immigration Service ရဲ့ ၂၀၂၅ နိုဝင်ဘာ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၅ အောက်တိုဘာအထိ စစ်မှုထမ်း အသစ် ၇၀,၀၀၀ ဝန်းကျင် (ခန့်မှန်း) စုဆောင်းထားပြီး ဒီ အင်အားသစ်တွေကြောင့်ပဲ ၂၀၂၅ ပြန်သိမ်း စစ်ဆင်ရေးတွေ ဖြစ်နိုင်လာတာလို့ ISP-Myanmar က ဆန်းစစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ရလဒ်က သေနတ်မှန်ပါပဲ — ISP ရဲ့ အခြေခံ အနာဂတ် မြင်ကွင်းက စစ်ကောင်စီဟာ "ချုံ့ထားတဲ့ နိုင်ငံတစ်ခု" (diminished state) ကို ဆက်အုပ်ချုပ်နေရမယ်၊ ရေတိုမှာ ဆုံးရှုံးထားတဲ့ နယ်မြေ အပြည့် ပြန်ရဖို့ မဖြစ်နိုင်ဘူး ဆိုတာပါ။ ၂၀၂၅ ဒီဇင်ဘာ–၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီ ရွေးကောက်ပွဲကို ကြည့်ရင်လည်း မြို့နယ် ၃၃၀ ထဲက ၂၆၅ ခုမှာပဲ မဲပေးနိုင်ခဲ့ပြီး မြို့နယ် ၆၇ ခုမှာ လုံးဝ မကျင်းပနိုင်ခဲ့ပါဘူး (CSIS, ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆)။ ရခိုင်မှာ ၁၇ မြို့နယ်ထဲက ၃ ခုမှာပဲ မဲရုံဖွင့်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ရွေးကောက်ပွဲက မြေပုံကို မပြောင်းပါဘူး — မြေပုံကို ကိုယ်တိုင် ကြေညာပြလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

AA အကုန်ရရင် — ကျောက်ဖြူ ဝင်ငွေ ဘယ်သူ့လက်ထဲ ရောက်မလဲ

ဒီမေးခွန်းက နောင်ရေးကို ဆုံးဖြတ်မယ့် မေးခွန်းထဲက တစ်ခုပါ။ အခု အခြေအနေက စစ်တွေ၊ ကျောက်ဖြူ၊ မာန်အောင်ပဲ စစ်ကောင်စီ လက်ဝယ် ကျန်တော့တယ်။ စစ်တွေနဲ့ ကျောက်ဖြူ နှစ်ခုစလုံး ဝိုင်းရံ ခံနေရပြီး တိုက်ပွဲတွေ မြို့နဲ့ မိုင်ပိုင်းအတွင်း ရောက်နေပြီလို့ Center for Arakan Studies ရဲ့ ၂၀၂၆ ဇွန် အစီရင်ခံစာတွေမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ (ကျသွားပြီလို့ မရေးပါဘူး — ၂၀၂၆ ဇွန် နောက်ဆုံး သတင်းအရ မကျသေးပါဘူး၊ ဒါပေမယ့် ဝိုင်းရံ ခံနေရတဲ့ အခြေအနေ ဖြစ်ပါတယ်။)

AA က ကျောက်ဖြူကို ရရင် ဘာပြောင်းမလဲ။ Arakan Oil Watch ရဲ့ ၂၀၂၅ ဧပြီ အစီရင်ခံစာ *Conflict Re-ignites in Kyaukphyu* အရ ကျောက်ဖြူကနေ ဖြတ်သွားတဲ့ ရေနံနဲ့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ စီးဆင်းမှုရဲ့ တန်ဖိုးဟာ နှစ်စဉ် ဒေါ်လာ ၇ ဘီလီယံဝန်းကျင် ရှိပြီး အဲဒီထဲက စစ်ကောင်စီရဲ့ နိုင်ငံခြားဝင်ငွေ ဖြစ်လာတာက နှစ်စဉ် ဒေါ်လာ ၅၇၅ သန်းကျော် — Shwe ဓာတ်ငွေ့ ရောင်းချမှုကနေ ၅၅၀ သန်းဝန်းကျင်၊ ရေနံ ဖြတ်သန်း ကြေးကနေ ၂၅ သန်းဝန်းကျင်ပါ။ UN အထူး ကိုယ်စားလှယ်ကလည်း Shwe ဓာတ်ငွေ့ လုပ်ငန်းဟာ အာဏာသိမ်းနောက် နှစ်နှစ်အတွင်း စစ်ကောင်စီအတွက် နှစ်စဉ် ဒေါ်လာ သန်း ၅၀၀ ကျော် ရရှိတဲ့ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး လုပ်ငန်း ဖြစ်တယ်လို့ ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ POSCO International ရဲ့ အကျိုးအမြတ်ကလည်း ၂၀၂၁ မှာ ဒေါ်လာ ၁၈၁ သန်းကနေ ၂၀၂၃ မှာ ၃၈၆ သန်း အထိ နှစ်ဆနီးပါး တက်လာခဲ့ပါတယ်။ (တခြား ခန့်မှန်းချက်တွေမှာ စုစုပေါင်း ၄၄၈ သန်းဝန်းကျင်လို့ ဖော်ပြထားတာလည်း ရှိပါတယ် — ခန့်မှန်းနည်းမတူလို့ ကိန်းဂဏန်း အပိုင်းအခြား အနေနဲ့ သိထားရပါမယ်။) ထူးခြားတာက ပိုက်လိုင်း လမ်းကြောင်း ကိုယ်တိုင်က အခုကတည်းက စစ်ကောင်စီ မကိုင်တဲ့ နယ်မြေတွေကို ဖြတ်နေတာပါ — အမ်း လမ်းကြောင်း တစ်ခုလုံး AA လက်ဝယ်၊ ရှမ်း လမ်းကြောင်း အများစု TNLA လက်ဝယ် ဖြစ်နေပါပြီ (Arakan Oil Watch, ဧပြီ ၂၀၂၅)။

ULA (United League of Arakan — AA ရဲ့ နိုင်ငံရေး အဖွဲ့) ရဲ့ သဘောထားကတော့ ရှင်းပါတယ်။ ULA ရဲ့ ၂၀၂၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၉ ရက် ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ရခိုင် ဒေသအတွက် အကျိုးရှိတဲ့ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အားလုံးကို ကြိုဆိုကြောင်း၊ ကုမ္ပဏီတွေနဲ့ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မယ့်အကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။ AA ပြောခွင့်ရသူ ခိုင်သုခ က ၂၀၂၂ ဇူလိုင်မှာ တရုတ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို အသိအမှတ်ပြုပြီး ကာကွယ်မယ်လို့ဆိုပါတယ် — ဒါပေမယ့် တချို့ သဘောတူညီချက်တွေကိုတော့ AA အုပ်ချုပ်တဲ့ အခါ ပြန်လည် ညှိနှိုင်းရနိုင်တယ်လို့ သတိပေးထားပါတယ်။ ဆိုလိုတာက AA က ဝင်ငွေ စီးဆင်းမှုကို ဖြတ်တောက်မှာ မဟုတ်ဘူး — ဝင်ငွေ ခွဲဝေမှုကို စားပွဲအသစ်မှာ ပြန်ညှိမှာပါ။ တရုတ် ဘက်ကလည်း သူ့ ပုံစံ သူ ရှိပြီးသားပါ။ KIA နဲ့ ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ပုံစံအတိုင်း — ဂိတ်တွေ ပိတ်၊ ကူမင်းမှာ ညှိ၊ နောက်ဆုံး လက်တွေ့ ကိုင်ထားတဲ့ အဖွဲ့နဲ့ တိုက်ရိုက် ညှိနှိုင်းတာ (ISP-Myanmar က တရုတ် ကုမ္ပဏီတွေဟာ EAO၊ PDF၊ LDF တွေနဲ့ တိုက်ရိုက် ဆက်သွယ် ဆောင်ရွက်လာတာ များလာကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်)။ အိန္ဒိယ အတွက်ဆို Sittwe ဆိပ်ကမ်းနဲ့ Kaladan စီမံကိန်း — Paletwa ကို AA က ၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီမှာ သိမ်းထားပြီး ဖြစ်လို့ လမ်းကြောင်း တစ်ခုလုံး AA လက်ဝယ် ရှိနေပြီး လမ်းကိုယ်က မပြီးသေးပါဘူး။ ကျောက်ဖြူ ဆုံးရှုံးရင် စစ်ကောင်စီ ဆုံးရှုံးမှာက ဒေါ်လာ ၅၇၅ သန်းကျော် နှစ်စဉ် စီးဆင်းမှု တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး — အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း တစ်ခုလုံးနဲ့ ကျောက်ဖြူ အကြောင်း ဘယ်သူနဲ့မှ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ စာချုပ် လက်မှတ်ထိုးနိုင်တဲ့ အနေအထားကိုပါ ဆုံးရှုံးမှာပါ။

တနင်္သာရီနဲ့ ရုရှား — ကြိုဆိုတာက လက်ဗလာ မဟုတ်ဘူး

တောင်ဘက် တနင်္သာရီကို ကြည့်ပါ။ KNLA Brigade 4၊ PDF တပ်ရင်းတွေ၊ ဒေသခံ ကာကွယ်ရေး အဖွဲ့ ၃၅ ဖွဲ့ကျော်နဲ့ တိုက်ပွဲတွေ ဖြစ်နေတဲ့ ဒေသပါ။ ၂၀၂၃ မှာတင် တိုက်ပွဲတွေက တနင်္သာရီ ၁၀ မြို့နယ်ထဲက ၉ ခုအထိ ရောက်ခဲ့ပြီး (Dawei Watch, ဩဂုတ် ၂၀၂၃) ၂၀၂၅ မေ ၉ ရက်မှာ ထိုင်းနယ်စပ် Htee Khee ဂိတ် စခန်း ကျသွားခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၆ မှာတော့ စစ်ကောင်စီက Mawtaung နယ်စပ် ကုန်သွယ် မြို့ကို ပြန်သိမ်းပြီး Dawei အထူးစီးပွားရေးဇုန် (Dawei SEZ) တစ်ဝိုက်မှာ အင်အား အကြီးစား သုံးနေပါတယ်။

ထားဝယ်ကို ရုရှား ကြိုဆိုတာ အလကား မဟုတ်ပါဘူး — ဒါပေမယ့် သဘောတူညီချက် ကွင်းဆက်ကို တစ်ခုချင်း ကြည့်ရင် အားလုံးက စာရွက်ပေါ်မှာပဲ ရှိနေတာ တွေ့ရပါတယ်။ ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃ ရက်မှာ Rosatom မဟုတ်ဘဲ — ရုရှား စီးပွားရေး ဝန်ကြီး Reshetnikov နဲ့ ဆိပ်ကမ်း၊ ၆၆၀ မဂ္ဂါဝပ် ကျောက်မီးသွေး စက်ရုံ၊ ရေနံချက် စက်ရုံ ပါဝင်တဲ့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ချက် သဘောတူညီစာ (MoU) လက်မှတ် ထိုးခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီ MoU မှာတင် Reshetnikov ကိုယ်တိုင်က ရေနံချက် စက်ရုံနဲ့ ပတ်သက်ပြီး "နောက်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက် မရှိသေးဘူး၊ စီးပွားရေး အရ တွက်ချက်နေဆဲပါ" လို့ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောခဲ့ပါတယ် (Reuters, ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃၊ ၂၀၂၅)။ ၂၀၂၆ ဇွန် ၅ ရက်မှာ ထားဝယ် ဓာတ်အားစက်ရုံ အတွက် Inter RAO နဲ့ လုပ်ငန်း သဘောတူညီစာ ထိုးခဲ့ပေမယ့် ရန်ပုံငွေ ချိတ်ဆက်မှု တစ်စုံတစ်ရာ မပါဝင်ပါဘူး။ ၂၀၂၆ ဩဂုတ် ၁၈ ရက်မှာ Putin နဲ့ မင်းအောင်လှိုင် တွေ့ဆုံပြီး လျှပ်စစ်၊ ရေနံနဲ့ ဓာတ်ငွေ့ MoU တွေ ထိုးခဲ့ပါတယ် — ရေနံချက် စက်ရုံက "စဉ်းစားဆဲ" (under consideration) အဆင့်မှာပဲ ရှိပါတယ်။ ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာအထိ စစ်ဆေးချက်အရ ထားဝယ် အတွက် ငွေကြေး သဘောတူညီချက်၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အပြီးသတ် ဆုံးဖြတ်ချက် (FID)၊ ရေတပ် အခြေစိုက် သဘောတူညီချက် တစ်ခုမှ မရှိပါဘူး။ Rosneft ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍလည်း ရှာမတွေ့ပါဘူး — မှတ်တမ်းထဲ ပေါ်လာတဲ့ ကုမ္ပဏီက Zarubezhneft ဖြစ်ပါတယ်။

လက်တွေ့ ပို့ဆောင်ပေးထားတာက တစ်ခုတည်းပါ — အင်အား။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ အင်အားက ရုရှား တပ်သားတွေ မဟုတ်ပါဘူး၊ စစ်ကောင်စီ ကိုယ်ပိုင် တပ်သားတွေပါ။ ၂၀၂၆ ဇွန် ၂၄ ရက်မှာ ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ် ကျော်စွာလင်း က တနင်္သာရီကို ဆင်းပြီး Dawei SEZ အပါအဝင် "မဟာဗျူဟာ စီးပွား အဆောက်အအုံတွေ" ကို ကာကွယ်ဖို့နဲ့ အမျိုးသား လမ်းမကြီး ၈ တစ်လျှောက် တော်လှန်ရေး အင်အားစုတွေကို "ရှင်းလင်း သုတ်သင်" ဖို့ အမိန့် ပေးခဲ့ပါတယ် (Fortify Rights, ဩဂုတ် ၃၁၊ ၂၀၂၆)။ ဇူလိုင်ကစပြီး တပ်သား ၇၀၀ ဝန်းကျင် ပါဝင်တဲ့ တပ်စစ်ကြောင်းကြီး ဇုန်တစ်ဝိုက် ရွာတွေကို ရှင်းလင်း ချီတက်ခဲ့ပြီး လေကြောင်းနဲ့ ရေကြောင်း ထောက်ပံ့မှုပါ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ် (Reuters, ဩဂုတ် ၂၁၊ ၂၀၂၆)။ Fortify Rights ရဲ့ စုံစမ်းမှုအရ ၂၀၂၆ ဇူလိုင်အတွင်း ရဲဘော်မြို့နယ်မှာ အရပ်သား အနည်းဆုံး ၅ ဦး — လူသားချင်း စာနာမှု အကူအညီပေး လုပ်သား ၃ ဦး အပါအဝင် — ကို ဖမ်းဆီး ညှဉ်းပန်း သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး ရွာတွေ မီးရှို့၊ လူထောင်ချီ ထွက်ပြေးခဲ့ရပါတယ်။ တိုက်ခိုက် ခံရတဲ့ ရွာတွေမှာ တော်လှန်ရေး အင်အား မရှိခဲ့ဘူးလို့ ရှင်သန်သူတွေက ပြောပြီး Fortify Rights က စစ်ရာဇဝတ်မှု ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ဆန်းစစ်ထားပါတယ်။ (ရွာ မီးရှို့မှုနဲ့ သေဆုံးမှု ဆိုင်ရာ တိုင်ကြားချက်တွေကို Reuters က လွတ်လပ်စွာ အတည်မပြုနိုင်ခဲ့ပါဘူး။) အကျဉ်းချုပ် ပြောရရင် — ရုရှားက ပေးတာက လက်နက်နဲ့ သံတမန် အကာအကွယ်ပါ၊ ငွေသား မဟုတ်ပါဘူး။ Su-30SME တိုက်လေယာဉ် ၆ စီး ၂၀၂၄ ဒီဇင်ဘာမှာ အပြည့် ပို့ဆောင်ပေးပြီး (အမေရိကန် ကုလသမဂ္ဂ အထူး ကိုယ်စားလှယ် စာရင်းအရ ၂၀၂၁–၂၂ ရုရှား လက်နက် တန်ဖိုး ဒေါ်လာ ၄၀၆ သန်း)၊ ၂၀၂၆ ဇူလိုင်မှာ Tiger-2026 ပူးတွဲ စစ်ရေး လေ့ကျင့်ခန်း ကျင်းပခဲ့ပါတယ်။ စစ်ကောင်စီ ပေးရတာကတော့ ကြိုတင် ပေးချေမှုပါ — တောင်ဘက်မှာ ကိုယ့် တပ်သားနဲ့ ကိုယ့် ကမ်းရိုးတန်း ရွာတွေကို ရှင်းလင်းပြီး၊ MoU စာရွက်တွေကို ယုံကြည်စိတ်ချရအောင် မြေပြင်မှာ အရင် ဖြစ်အောင် လုပ်ပေးနေတာပါ။ နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံက ကိုယ့် ကမ်းရိုးတန်းကို ရွာလိုက် ရှင်းလင်း တိုက်ပြီး နိုင်ငံခြား စီမံကိန်း တစ်ခု စတင်နိုင်အောင် လုပ်နေရပြီဆိုရင် အဲဒါ အင်အားပြချက် မဟုတ်ပါဘူး — အဲဒါက နိုင်ငံတော် နက်နဲမှု မရှိတော့တာရဲ့ သက်သေပါ။

အညိုရောင် နယ်မြေတွေရဲ့ အနာဂတ်

"အညိုရောင် နယ်မြေ" ဆိုတာ စာရေးသူ တီထွင်တဲ့ စကား မဟုတ်ပါဘူး — တပ်မတော် ကိုယ်ပိုင် ခြေမှုန်းရေး အသုံးအနှုန်းပါ။ တပ်မတော်ရဲ့ နယ်မြေ အမျိုးအစား ခွဲခြားမှုမှာ အနက် (သူပုန် ထိန်းချုပ်)၊ အညို (အငြင်းပွား နယ်မြေ)၊ အဖြူ (သူပုန် ကင်းစင်) ဆိုပြီး ရှိပါတယ် (Maung Aung Moe 2009; Selth 2001 — *Development and Change* ဂျာနယ် ဆန်းစစ်ချက်မှာ ကိုးကားထား)။ ISP-Myanmar ရဲ့ ၂၀၂၆ ဖော်ပြချက် အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပါတယ် — "စစ်တပ် မြေပြင် ခြေကုပ်ရှိပေမယ့် အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေး မရှိတဲ့ နယ်မြေတွေပါ ထည့်တွက်ရင် တိုင်းပြည်ရဲ့ ထက်ဝက်နီးပါးဟာ warlordism ပုံစံတစ်မျိုးထဲ လျောကျသွားပြီး အစိုးရ ထိန်းချုပ်မှုကနေ လွတ်နေပြီ" တဲ့။

အညိုရောင် နယ်မြေမှာ အခု ဘယ်သူ အုပ်ချုပ်နေလဲ။ အဖြေက — လမ်းတစ်လမ်းတည်းမှာတောင် အာဏာပိုင် အများအပြား ရှိနေပါတယ်။ Centre for Ah Nyar Studies ရဲ့ စစ်ကိုင်းတိုင်း လေ့လာချက် (*The Price of Passage*) အရ စစ်ကောင်စီ စစ်ဆေးရေးဂိတ် တစ်ခုကို သာမန် ကိုယ်ပိုင် ကားတစ်စီး ဖြတ်ရင် ဂိတ်တစ်ခုကို ၂,၀၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ပေးရပြီး ဂိတ် လေးခုဆို တစ်လမ်း ၉,၀၀၀ ကျပ်၊ အသွားအပြန် ၁၈,၀၀၀ ကျပ် ကျသင့်ပါတယ်။ တော်လှန်ရေး ဘက်မှာလည်း ကုန်ပစ္စည်း အခွန် စနစ် ရှိပါတယ် — လောင်စာဆီ တစ်ဂါလံ ၁၀၀ ကျပ်၊ ဘိလပ်မြေ တစ်အိတ် ၅၀၀ ကျပ်၊ အရက်/ဘီယာ တန်ဖိုးရဲ့ ၃% စသဖြင့် အမျိုးအစား ဆယ်မျိုးနဲ့ ပြေစာ ထုတ်ပေးတဲ့ စနစ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကုန်ကျစရိတ်တွေ အားလုံး နောက်ဆုံးမှာ ဆန်၊ ဆေး၊ လောင်စာဆီ စျေးနှုန်းတွေထဲ ဝင်သွားပြီး ပြည်သူပဲ ခံရပါတယ်။ ACLED က ဒီ အထပ်ထပ် ခံနေရတဲ့ ဂိတ်တွေနဲ့ အခွန်တွေဟာ ပြည်သူရဲ့ ဝန်ထုပ် ဖြစ်လာပြီး တော်လှန်ရေးအပေါ် ထောက်ခံမှုကိုပါ ထိခိုက်နိုင်တယ်လို့ သတိပေးထားပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း စစ်ကိုင်းနဲ့ မကွေး တချို့ မြို့နယ်တွေမှာ ပြည်သူ့ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့တွေက မြို့နယ် ဝင်ငွေရဲ့ ၃၀% ကို NUG ဆီ ပို့ပြီး ၇၀% ကို ဒေသ ဝန်ဆောင်မှုတွေအတွက် ထားတဲ့ ဘတ်ဂျက် ပုံစံအထိ တိုးတက်လာတာလည်း ရှိပါတယ်။ PeaceRep ရဲ့ ၂၀၂၆ အကျဉ်းချုပ်အရ အရပ်သားတွေရဲ့ ဘဝက "အထပ်ထပ် ခံနေရတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ အခွန် စနစ်တွေရဲ့ ရောယှက် ဖွဲ့စည်းမှု" ဖြစ်နေပါပြီ။

အနာဂတ် သုံးမျိုး ရှိပါတယ်။ ပထမ — စစ်ကောင်စီ ပြန်သိမ်းတဲ့ လမ်းကြောင်း။ ဒါပေမယ့် ပြန်သိမ်းနှုန်း (BNI စာရင်းအရ ၂ နှစ်ခွဲမှာ ၁၇ မြို့) နဲ့ ပြန်ဝင်တဲ့ မြို့တွေမှာတောင် အုပ်ချုပ်ရေး ပြန်မထူနိုင်တာ (ACLED) ကိုကြည့်ရင် ဒီလမ်းက အင်မတန် နှေးပါတယ်။ ISP ကိုယ်တိုင်က စစ်ကောင်စီဟာ ပြန်သိမ်းမယ့်အစား ဘက်စုံ အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေး (bilateral ceasefires) တွေနဲ့ EAO တွေကို "ပဋိပက္ခ စီမံခန့်ခွဲသူ" အဖြစ် ပြောင်းပြီး နယ်မြေကို ပြန်ငှားတဲ့ နည်းကို သုံးနေတယ်လို့ ဆန်းစစ်ထားပါတယ် (ISP-Myanmar, *Bilateral Ceasefires*, ဇွန် ၂၀၂၆)။ ဒုတိယ — တော်လှန်ရေး စုစည်းတဲ့ လမ်းကြောင်း။ ရခိုင်မှာ AA က ဌာနဆိုင်ရာတွေ၊ ဆေးရုံတွေကို ကိုယ့် အုပ်ချုပ်ရေးထဲ စုပ်ယူထားတဲ့ ပုံစံ၊ KNU ရဲ့ နှုန်းထား ကြေညာပြီး တစ်ခါတည်း ကောက်တဲ့ နယ်စပ် အခွန် ပုံစံတွေက ဒီလမ်းရဲ့ အဆုံးပုံပါ။ ဒါပေမယ့် Karenni မှာတောင် အုပ်ချုပ်ရေး သုံး ထပ် ခံနေသေးတာမျိုး ရှိပြီး လေကြောင်း အင်အားက စုစည်းမှုရဲ့ အမိုးအကာ အကန့်အသတ် ဖြစ်နေပါတယ် (BTI 2026)။ တတိယ — အခုလက် ရှိအတိုင်း တည်မြဲ ပြိုကွဲနေတဲ့ လမ်းကြောင်း။ ISP ရဲ့ အခြေခံ မြင်ကွင်းက ဒါပဲ ဖြစ်ပါတယ် — ချုံ့ထားတဲ့ အလယ်အစိုးရ၊ ပြိုင်ဘက် အာဏာ ဗဟိုတွေ၊ ကုန်သွယ် လမ်းကြောင်းနဲ့ နယ်စပ် အခွန် အပေါ် ညှိနှိုင်းတဲ့ "transactional federalism" ပုံစံပါ။ Asia Foundation ရဲ့ သုတေသနက သတိပေးသလို မြန်မာပြည်ရဲ့ အငြင်းပွား နယ်မြေတွေမှာ ရောယှက် အာဏာ (mixed authority) ဟာ ဆယ်စုနှစ်တွေချီ တည်ရှိခဲ့ဖူးပါတယ် — အညိုရောင်ဟာ မြန်မာပြည်မှာ အကူးအပြောင်း အရောင် မဟုတ်ဘူး၊ ပုံမှန် အရောင် ဖြစ်နေတာ ကြာပါပြီ။ ဆိုမာလီယာ ပုံစံ လုံးဝ ပြိုကျမှု မဟုတ်ဘဲ ဒီလို အလယ်က ရှင်၊ အစွန်က သူများ အုပ်ချုပ်၊ အလယ်အလတ်က လူတိုင်း ဂိတ်ကြေး ကောက်တဲ့ ပုံစံကပဲ မြန်မာ့ failed state ရဲ့ တကယ့် ပုံသဏ္ဍာန် ဖြစ်ပါတယ်။

မြေရှား ပိုက်ဆံ ဘယ်ရောက်သွားလဲ

အခု ကျွန်တော် အရင်တစ်ခါ မေးခဲ့တဲ့ မေးခွန်းကို သက်သေနဲ့ ဖြေပါမယ် — KIA က မြေရှား ကိုင်နိုင်တာ ၂၀၂၄ မှလား၊ အရင်က မအလ ပိုင်တာလား၊ ဝင်ငွေ ဘယ်လောက် ပြောင်းသွားလဲ။ အချိန်မှတ် အရင် ပြောပါမယ်။ KIA က ချီဖွေ (Chipwi) ကို ၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ ၃၀ ရက်မှာ သိမ်းပါတယ်။ ပန်ဝါ (Pangwa) ကိုတော့ KIA ပြောခွင့်ရသူ ဗိုလ်မှူးကြီး နော်ဘူ က Reuters ကို ပြောတဲ့အရ အောက်တိုဘာ ၁၉ ရက်မှာ သိမ်းပါတယ် (Reuters, အောက်တိုဘာ ၂၃၊ ၂၀၂၄)။ (နောက်ပိုင်း အရင်းအမြစ်တချို့မှာ အောက်တိုဘာ ၂၀ လို့ ရေးထားတာ ရှိပါတယ် — တစ်ရက် ကွဲလွဲမှုပါ။ အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်တဲ့ Reuters ကိုးကားချက်အတိုင်း ၁၉ ရက်လို့ ယူပါတယ်။) နိုဝင်ဘာမှာ ကမ်ပိုင်တီ ကျပြီး ကချင် အထူးဒေသ (၁) ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပါတယ်။

အရင်က ကိုင်ထားတာက KIA လည်း မဟုတ်၊ နေပြည်တော် အစိုးရ တိုက်ရိုက်လည်း မဟုတ်ပါဘူး။ တပ်မတော် လက်အောက်ခံ New Democratic Army–Kachin (NDA-K) — ၂၀၀၉ မှာ ကချင် နယ်ခြားစောင့်တပ် (Border Guard Force — BGF) အဖြစ် ပြောင်းထားတဲ့ အဖွဲ့ — က ဇာတ်ခုံတင်ရင် (Zahkung Ting Ying) ဦးဆောင်ပြီး ကိုင်ထားတာပါ။ သတ္တုတွင်း ၁၀၀ ကျော်ကို တရုတ် ကုမ္ပဏီတွေဆီ ငှားရမ်း လည်ပတ်ခဲ့ပါတယ် (Reuters, အောက်တိုဘာ ၂၃၊ ၂၀၂၄; Jamestown Foundation)။ ISP-Myanmar ရဲ့ စာရင်းအရ ချီဖွေနဲ့ မော်မောက်မှာ သတ္တုတွင်း နေရာ အနည်းဆုံး ၃၇၀ ခု ရှိပြီး အဲဒီထဲက ၆၆% က အာဏာသိမ်းပြီး နောက်မှ တိုးလာတာပါ။

ကုန်သွယ် အရွယ်အစားက ISP-Myanmar ရဲ့ တရုတ် အကောက်ခွန် အချက်အလက် (GACC) အခြေပြု စာရင်းအရ ၂၀၁၇–၂၀၂၄ အတွင်း မြန်မာက တရုတ်ဆီ မြေရှား တင်ပို့မှု ဒေါ်လာ ၄.၂ ဘီလီယံကျော် (တန်ချိန် ၂၉၀,၀၀၀ ကျော်) ရှိပြီး အဲဒီထဲက ၃.၆ ဘီလီယံ (~၈၅%) က အာဏာသိမ်းနောက် လေးနှစ်အတွင်း တင်ပို့ခဲ့တာပါ။ အမြင့်ဆုံး ၂၀၂၃ တစ်နှစ်တည်းမှာ ၁.၄ ဘီလီယံ (တန်ချိန် ၇၂,၀၀၀ ကျော်) ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၉–၂၀၂၄ အတွင်း မြန်မာဟာ တရုတ်ရဲ့ မြေရှား တင်သွင်းမှု တန်ဖိုးရဲ့ ၆၀% ကျော်ကို ထောက်ပံ့တဲ့ နံပါတ်တစ် နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ် (ISP-Myanmar; Stimson Center, ဇွန် ၂၄၊ ၂၀၂၅)။

ဒါဆို မေးခွန်းကြီး — စစ်ကောင်စီက ဘာမှ မရဘဲ ခွင့်ပြုထားတာ ဟုတ်လား။ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ပေးချေမှုက နိုင်ငံတော် ဘတ်ဂျက်ထဲ ရောက်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး — မီလစ်ရှာ စနစ်ထဲကနေ ဖြတ်သွားတာပါ။ Global Witness ရဲ့ *Myanmar's Poisoned Mountains* စုံစမ်းမှု (၂၀၂၂) အရ အထူးဒေသ (၁) ဟာ ဇာတ်ခုံတင်ရင် မိသားစုနဲ့ မီလစ်ရှာ ခေါင်းဆောင်တွေ ဗဟိုပွဲစား အဖြစ် လည်ပတ်တဲ့ ကိုယ်ပိုင် နယ်မြေ (fiefdom) ဖြစ်ပြီး မြန်မာ အမည်ခံ မျက်နှာဖုံး ကုမ္ပဏီ ကွန်ရက်က အမြတ်ရဲ့ ဝေစုကို ဖြတ်ယူခဲ့ပါတယ်။ မြန်မာ ဥပဒေအရ အလတ်စားနဲ့ အငယ်စား သတ္တု ထုတ်လုပ်မှုမှာ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဟာ တရားမဝင်ဘဲ ခွင့်ပြုချက် ထုတ်ပေးထားတာ တစ်ခုမှ မရှိခဲ့ပါဘူး — ဒါပေမယ့် မီလစ်ရှာတွေက သိမ်းထားတဲ့ မြေပေါ်မှာ တူးဖော် ခွင့် ပေးခဲ့၊ တရုတ် အလုပ်သမားတွေကို တရားမဝင် ဝင်ခွင့်ကတ် ထုတ်ပေးခဲ့၊ လမ်းကြောင်း ဂိတ်တွေမှာ ဖြတ်ခွန် ကောက်ခဲ့၊ နယ်စပ် ကုန်သွယ်မှုကို ထိန်းချုပ်ပြီး မြေရှား တင်ပို့မှုအပေါ် တရားမဝင် အခွန် ကောက်ခဲ့ပါတယ် (Global Witness)။ BGF တပ်ဖွဲ့တွေဟာ ဥပဒေအရ တပ်မတော် အမိန့် ကွင်းဆက်ထဲက တပ်ရင်းတွေ ဖြစ်တဲ့အတွက် အမြတ်ငွေတွေဟာ စစ်တပ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တဲ့ မီလစ်ရှာတွေဆီ မညီမညာ စီးဝင်ခဲ့ပြီး အထက် အမိန့် ကွင်းဆက်ကို တက်ပြီး စစ်ဆင်ရေး ရန်ပုံငွေ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်တယ်လို့ Global Witness က သတိပေးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် — နေပြည်တော် ဘတ်ဂျက်ဆီ အတိအကျ ဘယ်လောက် ရောက်ခဲ့လဲ ဆိုတဲ့ ကိန်းဂဏန်း လူသိရှင်ကြား တစ်ခုမှ မရှိပါဘူး။ ISP-Myanmar ကိုယ်တိုင်က ဒီ ခွဲဝေမှုဟာ မရှင်းလင်းဘူးလို့ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောထားပါတယ်။ အကြီးဆုံး အောက်ပိုင်း အမြတ်ကို ယူသွားတာကတော့ တရုတ် သန့်စင်ရေး ကုမ္ပဏီကြီးတွေပါ — မြန်မာမှာ ထုတ်လုပ်မှုက အခြား နေရာတွေထက် ၇ ဆ စျေးချိုတာက အမြတ်ရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက်ပါ (Benchmark Mineral Intelligence က Neha Mukherjee — Reuters, ဇွန် ၁၂၊ ၂၀၂၅ မှာ ကိုးကားထား)။ ဒေသခံ ပြည်သူတွေ ရတာကတော့ အနည်းဆုံး — မြေ ဆုံး၊ ရေ အဆိပ်သင့်၊ လျော်ကြေး မရှိသလောက် ပါပဲ (ISP-Myanmar; Warwick သုတေသန)။

၂၀၂၄ နောက်ပိုင်း ပြောင်းသွားတာက ဝင်ငွေ အာဏာကိုယ်ပါ။ တရုတ်က ဂိတ်တွေ ပိတ်ပြီး တင်ပို့မှု ရပ်ခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၄ ဒီဇင်ဘာမှာ ကူမင်း တွေ့ဆုံမှု နောက် KIA က တင်ပို့ ကုန်ကြမ်းအပေါ် ၂၀% အခွန် ကောက်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ဧပြီမှာ တစ်တန်ကို ယွမ် ၃၅,၀၀၀ (~ဒေါ်လာ ၄,၈၃၀) ပုံသေ နှုန်းနဲ့ သဘောတူ ခဲ့ပါတယ် (Stimson Center, ဇွန် ၂၄၊ ၂၀၂၅)။ အဲဒီ နှုန်းနဲ့ တင်ပို့ ပမာဏပေါ် မူတည်ပြီး KIA ရဲ့ နှစ်စဉ် ဝင်ငွေဟာ ဒေါ်လာ သန်း ၂၀၀ ကျော် ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ အမေရိကန် ငြိမ်းချမ်းရေး အင်စတီကျု (USIP) ခန့်မှန်းချက်ကို Stimson က ကိုးကားထားပါတယ်။ ၂၀၂၅ မေလမှာ တရုတ်က ဘမ်းမော် တိုက်ပွဲ ရပ်မှ ကုန်ဝယ်မယ်လို့ ခြိမ်းခြောက် ခဲ့ပေမယ့် KIA က မဆုတ်ပါဘူး — ၂၀၂၅ အောက်တိုဘာ ကုန်မှာ တရုတ်ကိုယ်က KIA ထိန်းချုပ်တဲ့ နယ်စပ် ဂိတ် လေးခုကို KIA ဘက်က အလျှော့အတင်း မရှိဘဲ ပြန်ဖွင့်ခဲ့ပါတယ် (ISP-Myanmar, နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅)။ တင်ပို့ ပမာဏကတော့ ထိခိုက်ခဲ့ပါတယ် — ၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီ–စက်တင်ဘာမှာ ဒေါ်လာ ၆၂၄ သန်း၊ အရင်နှစ် အဲဒီကာလထက် ဒေါ်လာ သန်း ၁၀၀ ဝန်းကျင် လျော့ပါတယ် (ISP-Myanmar)။ ဒီဇာတ်လမ်းက failed state ဆွေးနွေးချက်ရဲ့ အခိုင်ဆုံး သက်သေပါ — နိုင်ငံ့ဝင်ငွေ ဖြစ်ရမယ့် ၄.၂ ဘီလီယံတန် လုပ်ငန်းက နိုင်ငံတော် ဘတ်ဂျက်ထဲ ဘယ်တော့မှ မဝင်ခဲ့ဘူး။ အရင်က မီလစ်ရှာ ကွန်ရက်၊ အခုတော့ KIA — လက်နက်ကိုင်တွေကြားမှာပဲ လက် ပြောင်းနေတာပါ။ "စစ်ကောင်စီ ဝင်ငွေ ဘယ်လောက် ဆုံးရှုံးလဲ" လို့ တိတိကျကျ ဖြေလို့ မရတာကိုက အဖြေပါ — ဘတ်ဂျက်ထဲ မဝင်ခဲ့တဲ့ ငွေကို ဘတ်ဂျက်ကနေ ဆုံးရှုံးတယ်လို့ ပြောလို့ မရပါဘူး။

နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး — အထီးကျန် မဟုတ်၊ ပြန်လည် အသိအမှတ်ခံနေရတာ

Failed state ဆိုတဲ့ ပုံရိပ်နဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် အချက်တစ်ခုကို ရှင်းရှင်း ပြောရပါမယ် — စစ်ကောင်စီက နိုင်ငံတကာမှာ အထီးကျန် မဟုတ်ပါဘူး။ ၂၀၂၆ ငါးလအတွင်း မင်းအောင်လှိုင်ဟာ ဘေဂျင်း နိုင်ငံတော် အလည်အပတ်နဲ့ ရွေးကောက်ပွဲကို ရေးသား ထောက်ခံတဲ့ ပူးတွဲ ထုတ်ပြန်ချက် (ဇွန် ၁၇၊ ၂၀၂၆ — တရုတ်–မြန်မာ ပူးတွဲ ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ဘေဂျင်းက မြန်မာ့ ရွေးကောက်ပွဲကို "ကြိုဆို" တယ်လို့ ဖော်ပြထားပြီး MoU ၁၈ ခု လက်မှတ် ထိုးခဲ့၊ Li Qiang က အစိုးရသစ်ကို "ခိုင်မာစွာ ထောက်ခံမယ်" လို့ ပြောခဲ့)၊ New Delhi ပထမဆုံး တရားဝင် အလည်အပတ် (မေ ၃၀–ဇွန် ၃၊ ၂၀၂၆)၊ ရုရှားနဲ့ နှစ်ရှည် စစ်ရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု သဘောတူညီချက်နဲ့ ပထမဆုံး ပူးတွဲ စစ်ရေး လေ့ကျင့်ခန်း Tiger-2026၊ ဘီလာရုစ်နဲ့ ၂၀၂၆–၂၀၂၈ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လမ်းပြမြေပုံ — ဒါတွေ အားလုံး ရခဲ့ပါတယ်။ အာဆီယံ (ASEAN) ကတော့ စစ်ကောင်စီကို ထိပ်သီး စားပွဲတွေကနေ ဖယ်ထားဆဲ ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲကို စုပေါင်း အသိအမှတ်ပြုဖို့ သဘောတူညီချက် မရှိသေးပါဘူး (စင်ကာပူ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၊ ၂၀၂၆)။ ဝါရှင်တန် ဘက်မှာလည်း ဒဏ်ခတ် ပိတ်ဆို့မှုတွေ ဆက်ရှိနေပေမယ့် အတွင်းရေးလမ်းကြောင်း တစ်ခု ပွင့်လာပါတယ် — လက်ထောက် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး Michael Vance က ၂၀၂၆ စက်တင်ဘာ ၁၅–၁၆ ရက်မှာ နေပြည်တော်မှာ မင်းအောင်လှိုင်နဲ့ တွေ့ခဲ့ပြီး ထိန်းသိမ်း ခံထားရတဲ့ အမေရိကန် နိုင်ငံသား Adam Castillo ကို စက်တင်ဘာ ၁၆ ရက်မှာ လွှတ်ပေးခဲ့ပါတယ် (Reuters, အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆)။ စစ်ကောင်စီရဲ့ ဝါရှင်တန် လော်ဘီ လုပ်ငန်းကိုလည်း FARA မှတ်တမ်းအရ DCI Group (နှစ်စဉ် ဒေါ်လာ ၃ သန်း စာချုပ်)၊ Roger Stone၊ McKeon Group တို့ ဆောင်ရွက် နေပါတယ်။ ကုလသမဂ္ဂ မှာတောင် စစ်ကောင်စီက ပုံမှန် အဖွဲ့ဝင် အစိုးရအဖြစ် ဆက်ရှိနေပြီး သူတို့ရဲ့ သံအမတ် အဆိုပြုချက်ကိုလည်း Credentials Committee က ဆုံးဖြတ်ချက် ရွှေ့ဆိုင်းထားတဲ့ အခြေအနေပါ။

တော်လှန်ရေး ဘက်ကတော့ ဆန့်ကျင်ဘက်ပါ။ အမျိုးသား ညီညွတ်ရေး အစိုးရ (National Unity Government — NUG) ကို ကမ္ဘာ့ ဘယ်နိုင်ငံကမှ အစိုးရအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်မပြုထားပါဘူး။ ဥရောပ ပါလီမန်ရဲ့ ၂၀၂၁ နဲ့ ၂၀၂၅ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ၊ ပြင်သစ် ဆီနိတ် ဆုံးဖြတ်ချက်တွေဟာ နိုင်ငံရေး ထောက်ခံမှု ဖြစ်ပြီး အသိအမှတ်ပြုမှု မဟုတ်ပါဘူး။ NUG ရဲ့ နိုင်ငံခြား ရုံးတွေဟာ ဆက်ဆံရေး ရုံး (liaison office) အဆင့်ပဲ ရှိပါတယ်။ အမေရိကန် အကူအညီကလည်း ၂၀၂၅ မှာ သုံးပုံ နှစ်ပုံခန့် ဖြတ်တောက် ခံခဲ့ရပါတယ် — USAID တာဝန် ချထားမှုက ဘဏ္ဍာနှစ် ၂၀၂၄ ကနေ ၂၀၂၅ အတွင်း ၆၈% ကျသွားပြီး (Center for Global Development အချက်အလက်) အမေရိကန် အစိုးရက ၂၀၂၅ မတ်မှာ မြန်မာ အတွက် ဆု ၂၃ ဆု၊ ဒေါ်လာ ၅၆၉ သန်း ဖျက်သိမ်း ခဲ့တယ်လို့ ကွန်ဂရက်ကို အစီရင်ခံ ခဲ့ပါတယ် (Congressional Research Service)။ NUG က ကိုယ်ပိုင် အခိုင်အမာ ပြောထားတဲ့ တစ်ခုကတော့ People's Revolution Supply Family (PRF) လို့ ခေါ်တဲ့ NUG ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာနရဲ့ ရန်ပုံငွေ အစီအစဉ်ကနေ ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း PDF ဆီ ဒေါ်လာ ၂၄.၉ သန်းဝန်းကျင် စီးဝင်ခဲ့တယ်ဆိုတာပါ — ဒါဟာ NUG ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် ကြေညာချက် ဖြစ်ပြီး လွတ်လပ်စွာ စစ်ဆေးထားတာ မဟုတ်ပါဘူး။

ဖယ်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စု ပေါ်ထွန်းရေး လမ်းညွှန် ကောင်စီ (Steering Council for the Emergence of a Federal Democratic Union — SCEF) ကို ၂၀၂၆ မတ်လ ၃၀ ရက်မှာ NUG၊ ပြည်သူ့ လွှတ်တော် ကိုယ်စားပြု ကော်မတီ (CRPH) နဲ့ အဓိက တိုင်းရင်းသား တော်လှန်ရေး အဖွဲ့တွေ ပူးပေါင်း ဖွဲ့စည်း ခဲ့ပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်တွေက စစ်အုပ်ချုပ်မှု အဆုံးသတ်ရေး၊ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ဖျက်သိမ်း‌ရေး၊ လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့တွေကို အရပ်သား အမိန့်အောက် ထားရှိရေးနဲ့ ဖယ်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးပါ။ နိုင်ငံခြား လက်ခံမှုမှာတော့ တိုးတက်မှု ရှိပါတယ် — ၂၀၂၆ ဇွန်မှာ ဘန်ကောက်မှာ နိုင်ငံနဲ့ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း ၂၄ ခုပါတဲ့ ရှင်းလင်းပွဲ၊ စက်တင်ဘာ ၂၈ ရက်မှာ Canberra မှာ သြစတြေးလျ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး Penny Wong နဲ့ တွေ့ဆုံမှု အထိပါ။ ဒါပေမယ့် အသိအမှတ်ပြုမှု ကတော့ သုညပဲ ရှိပါသေးတယ်။ (တိတိကျကျ မှတ်ရမှာတစ်ခုက — ဒေါ် ဇင်မာအောင် ဟာ NUG နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဖြစ်ပြီး SCEF အတွင်းမှာလည်း အတွင်းရေးမှူး အဖွဲ့ဝင် (Secretariat member) အဖြစ် အတည်ပြုထားတာ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် "SCEF နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး" လို သီးခြား ရာထူး အမည်ကို ဘယ်အရင်းအမြစ်ကမှ အတည်ပြုထားခြင်း မရှိပါဘူး။) အချုပ်အားဖြင့် ပြောရရင် — နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းက စစ်ကောင်စီကို "အစိုးရ" အဖြစ် လက်တွေ့ ပြန်လည် ဆက်ဆံလာနေပေမယ့် တော်လှန်ရေးကို "လက်ခံ တွေ့ဆုံ" အဆင့်မှာပဲ ထားပါတယ်။ ဒီ မညီမျှမှုကိုက နိုင်ငံတော် ပျက်စီးမှုရဲ့ သံတမန် ရုပ်ပုံပါ။

Investment ရှိမရှိ — စာရွက်ပေါ်က MoU နဲ့ မြေပြင်က အမှန်တရား

ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကိန်းဂဏန်းက အရှင်းဆုံးပါ။ ကုလသမဂ္ဂ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးမှု ညီလာခံ (UNCTAD) စာရင်းအရ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဝင်ရောက်မှု (FDI inflows) က ၂၀၁၉ မှာ ဒေါ်လာ ၂,၅၀၉ သန်း၊ ၂၀၂၄ မှာ ၁,၀၉၅ သန်း၊ ၂၀၂၅ မှာ ၁,၀၆၇ သန်း — တစ်ဝက်ကျော် ကျသွားပါပြီ။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု မြှင့်တင်ရေး ဦးစီးဌာန (DICA) ခွင့်ပြုချက် စာရင်းကတော့ ပိုဆိုး ပါတယ် — ကမ္ဘာ့ဘဏ် (ဇွန် ၂၀၂၆) အရ ၂၀၂၅/၂၆ ဒုတိယ နှစ်ဝက်မှာ ကတိကဝတ် ဒေါ်လာ ၂၂၄ သန်းပဲ ရှိပြီး အရင်နှစ်ထက် ၅၂% ကျသွားပါတယ်။ ISP-Myanmar ရဲ့ တွက်ချက်မှုအရ အာဏာသိမ်းပြီး နောက် FDI ဟာ ၇၄% ကျသွားပြီး ၂၀၁၆–၂၀၂၀ မှာ ဒေါ်လာ ၂၈.၇ ဘီလီယံ ဝင်ခဲ့တာ ၂၀၂၁–၂၀၂၅ မှာ ၇.၄ ဘီလီယံပဲ ကျန်ပါတော့တယ်။ အနောက် ကုမ္ပဏီကြီးတွေ အစုလိုက် ထွက်သွားခဲ့ပါတယ် — Telenor (ရောင်းချမှု ၂၀၂၂ မတ် ၂၅ ရက်မှာ ပြီးစီး)၊ TotalEnergies (၂၀၂၂ ဇူလိုင် ၂၀ ရက်မှာ လျော်ကြေး မရဘဲ ထွက်ခွာ — PTTEP က လုပ်ငန်း လွှဲပြောင်း ယူခဲ့)၊ Woodside (၂၀၂၂)၊ Chevron (သူ့ရဲ့ Yadana အစု ၄၁.၁% ကို ၂၀၂၄ ဧပြီ ၁ ရက်က စပြီး PTTEP နဲ့ MOGE ဆီ ပြန်လည် ခွဲဝေ သွားခဲ့တယ် — ဆိုလိုတာက Chevron ထွက်သွားတာနဲ့ စစ်ကောင်စီ ထိန်းချုပ်တဲ့ MOGE ရဲ့ အစုက ၃၇.၀၄% အထိ တက်လာတာပါ)၊ Mitsubishi၊ Petronas၊ ENEOS၊ Kirin တို့လည်း အစဉ်လိုက် ထွက်သွားခဲ့ပါတယ် (Human Rights Watch, ဇူလိုင် ၂၀၂၂)။

ကျန်နေတဲ့ သူတွေကတော့ နစ်မြုပ် ကုန်ကျစရိတ် (sunk cost) ရှိတဲ့ သူတွေပါ။ PTTEP က Yadana မှာ ၂၀၂၅ ပျမ်းမျှ ထုတ်လုပ်မှု ၃၄၃ mmscfd ရှိပေမယ့် ထိုင်းဆီ ပို့ဆောင်မှုက ၂၀၂၁ မှာ ၄၃၄ mmscfd ကနေ ၂၀၂၆ မေမှာ ၁၅၀ mmscfd ဝန်းကျင် အထိ ၆၅% နီးပါး ကျသွားပါပြီ။ Yadana ဓာတ်ငွေ့ ရောင်းချရေး သဘောတူညီချက် (GSA) က ၂၀၂၈ ဇူလိုင် ကုန်မှာ သက်တမ်း ကုန်မှာဖြစ်ပြီး လက်မှတ် ထိုးထားတဲ့ သက်တမ်း တိုးချက် ၂၀၂၆ အောက်တိုဘာအထိ ရှာမတွေ့သေးပါဘူး။ Zawtika ကတော့ Phase 1E ပလက်ဖောင်းတွေ ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီမှာ ပြီးပြီး ဆက်လက် ထိန်းသိမ်း ထုတ်လုပ် နေပါတယ်။ POSCO ရဲ့ Shwe Phase 4 က ၂၀၂၄ ဇူလိုင်ကစပြီး တည်ဆောက် နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ် — ဒါတွေက "အသစ် ဝင်လာတာ" မဟုတ်ပါဘူး၊ ရှိပြီးသားတွေ ထိန်းထားတာပါ။ တယ်လီကွန်းမှာ Telenor နဲ့ Ooredoo နှစ်ခုစလုံး ထွက်သွားပြီး ATOM နဲ့ U9 အဖြစ် ပြည်တွင်း/စစ်တပ် နွယ်ဝင် လက်ထဲ ရောက်သွားပါတယ်။ အထည်ချုပ် ကဏ္ဍမှာ မြန်မာ အထည်ချုပ် ထုတ်လုပ်သူများ အသင်း (MGMA) အရ ၂၀၂၅ ဩဂုတ်မှာ အသင်းဝင် စက်ရုံ ၅၈၉ ရုံထဲက ၅၆ ရုံ ရပ်နား ထားပြီး အမေရိကန် အခွန်က ၂၀% ကနေ ၄၀% အထိ တက်လာပါတယ်။ ၂၀၂၆ စက်တင်ဘာ ကုန်မှာ Teng Hui စက်ရုံ ၅ ရုံ ပိတ်ပြီး အလုပ်သမား ၃,၀၀၀ ကျော် အလုပ် ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး အောက်တိုဘာအတွင်း ရွှေပြည်သာနဲ့ မော်ဘီက နောက်ထပ် စက်ရုံ ၄ ရုံ ပိတ်ဖို့ ပြင်ဆင်နေပြီး အလုပ်သမား ၁၀,၀၀၀ နီးပါး အန္တရာယ်မှာ ရှိနေပါတယ် (The Irrawaddy, အောက်တိုဘာ ၂၁၊ ၂၀၂၆; မြန်မာနိုင်ငံ စက်မှုလက်မှု အလုပ်သမား သမဂ္ဂများ အဖွဲ့ချုပ် — MICS-TUsF ထုတ်ပြန်ချက်)။ (မျှတအောင် ပြောရရင် UMFCCI ကတော့ စက်ရုံ ၅၀၀ ကျော် ဆက်လည် နေပြီး နေရာလွတ်တွေ ရှိတယ်လို့ ဆိုပါတယ် — ဒါပေမယ့် ပိတ်သိမ်းတဲ့ လမ်းကြောင်းက ရှင်းနေပါတယ်။) အသစ် "ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု" ဆိုပြီး ကြေညာတာတွေကတော့ အများစုက ငွေ မရောက်သေးတဲ့ MoU တွေပါ — တရုတ် MoU ၁၈ ခု၊ ရုရှား MoU တွေ၊ ဘီလာရုစ် လမ်းပြမြေပုံပေါ်က MTZ/MAZ တပ်ဆင် စက်ရုံတွေ အားလုံး စာရွက် အဆင့်မှာပဲ ရှိပါသေးတယ်။ Lukashenko ကိုယ်တိုင်က ၂၀၂၆ ဇူလိုင်မှာ စီမံကိန်းတွေ "စာရွက် အဆင့်ကနေ မြေပြင် အကောင်အထည် ဖော်မှု" ကို ၂၀၂၇ မှာ ကူးရမယ်လို့ ပြောခဲ့ရပါတယ်။ ဘဏ်လုပ်ငန်းမှာလည်း MFTB နဲ့ MICB ဘဏ်နှစ်ခုက ၂၀၂၃ ဇွန် ၂၁ ရက်ကတည်းက အမေရိကန် ဒဏ်ခတ် ပိတ်ဆို့စာရင်းမှာ ရှိနေပါတယ်။ အချုပ်အားဖြင့် ပြောရရင် — ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု သုည မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် အရွယ်အစား ထက်ဝက် ကျပြီး အနောက် အရင်းအနှီးတွေ ပျောက်ကွယ်သွားကာ အသစ် ဝင်ရောက်မှုဆိုတာ ကတိကဝတ် စာရွက်တွေနဲ့ တရုတ် ဦးဆောင်တဲ့ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု အငယ် စားတွေပဲ ကျန်ပါတော့တယ်။

Failed state ဆိုပေမယ့် ဒေါ်လာ ဘီလျံနာတွေ ရှိတယ်

အခု ကျွန်တော် အစကတည်းက ပြောချင်တဲ့ အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီနိုင်ငံမှာ ပြည်သူ့ ဝန်ဆောင်မှုအတွက် ငွေ မရှိဘူးလို့ ပြောနေတဲ့ အချိန်မှာ ပုဂ္ဂလိက ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွေက ဘယ်လောက် ရှိနေလဲ ကြည့်ပါ။ အရင် စည်းကမ်း တစ်ခု ရှင်းပါမယ် — Forbes မဂ္ဂဇင်းရဲ့ ကမ္ဘာ့ ဘီလျံနာ စာရင်းမှာ မြန်မာ နိုင်ငံသား တစ်ဦးမှ တစ်ခါမှ မပါဝင်ဖူးပါဘူး။ မြန်မာ လုပ်ငန်းစုကြီးတွေက စာရင်းစစ် မခံတဲ့ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းတွေ ဖြစ်တဲ့အတွက် ခရိုနီ တစ်ဦးချင်းရဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှု အတိအကျကို ဘယ်သူမှ အတည်မပြုနိုင်ပါဘူး။ အင်တာနက် စာရင်းတွေမှာဆို ဇော်ဇော် ကိုပဲ တစ်နှစ်မှာ ဒေါ်လာ ၅ ဘီလီယံ၊ နောက်တစ်နှစ်မှာ ၄၉၆ သန်းလို့ ဆယ်ဆ ကွာပြီး ရေးထားတာမျိုးတွေ ရှိပါတယ် — အဲဒါတွေ ဂဏန်း မဟုတ်ပါဘူး၊ မှန်းဆချက်တွေပါ။ ဒါပေမယ့် စာရွက်စာတမ်း သက်သေ ရှိတာကတော့ ထိန်းချုပ်မှုပါ — ဘယ်သူက ဘဏ်တွေ၊ ဆိပ်ကမ်းတွေ၊ တင်သွင်းခွင့် လိုင်စင်တွေကို ကိုင် ထားသလဲနဲ့ ဘယ်လောက် စီးဝင်နေသလဲ ဆိုတာပါ။

မှတ်တမ်း သက်သေ ရှိတာတွေကို ပြောပါမယ်။ မြန်မာ့ စီးပွားရေး ဦးပိုင် လီမိတက် (Myanma Economic Holdings Limited — MEHL) ရဲ့ စာရွက် ယိုစိမ့်လာတဲ့ ရှယ်ယာရှင် မှတ်တမ်းတွေအပေါ် အခြေခံပြီး Amnesty International က ၂၀၂၀ စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်မှာ ထုတ်ပြန်ခဲ့တာ — MEHL ရဲ့ ရှယ်ယာရှင် ၃၈၁,၆၃၆ ဦး အားလုံးဟာ စစ်မှုထမ်း (သို့) အငြိမ်းစား စစ်မှုထမ်းတွေဖြစ်ပြီး အဖွဲ့အစည်း ရှယ်ယာရှင် ၁,၈၀၃ ခုက တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်တွေ၊ တပ်မတွေ၊ တပ်ရင်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၉၀ ကနေ ၂၀၁၁ အထိ ပေးချေခဲ့တဲ့ အမြတ်ဝေစု စုစုပေါင်းက ကျပ် ၁၀၇.၈၇ ဘီလီယံ ဖြစ်ပြီး အဲဒီထဲက ကျပ် ၉၅ ဘီလီယံက စစ်တပ် ယူနစ်တွေဆီ ရောက်ခဲ့ပါတယ်။ (Amnesty ရဲ့ ခေါင်းစီးမှာ ဒေါ်လာ ၁၈ ဘီလီယံလို့ ဖော်ပြတာက အဲဒီခေတ်ရဲ့ အတု တရားဝင် နှုန်းနဲ့ တွက်ထားတာပါ — စျေးကွက် နှုန်းနဲ့ဆို ဒေါ်လာ ၁.၈ ဘီလီယံဝန်းကျင် ဖြစ်ပါတယ်။ ဘယ်လိုတွက်တွက် ဒါဟာ လွှတ်တော်က စစ်ဆေးလို့ မရတဲ့ ဘတ်ဂျက် အပြင်ဘက် ငွေပါ။) ဒုတိယ လုပ်ငန်းစု MEC ကတော့ ဘဏ္ဍာရေး ထုတ်ပြန်ချက် လုံးဝ မရှိပါဘူး — အရွယ်အစားကို ဘယ်သူမှ စာရင်းစစ် မပေးနိုင်ပါဘူး။

အုပ်ချုပ်သူရဲ့ မိသားစုကို ကြည့်ပါ။ အမေရိကန် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၂၁ မတ် ၁၀ ရက်မှာ မင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ သား အောင်ပြည့်စုံနဲ့ သမီး ခင်သီရိသက်မွန် (Khin Thiri Thet Mon) တို့ကို ဒဏ်ခတ် ပိတ်ဆို့ပြီး သူတို့ရဲ့ ကုမ္ပဏီ ၆ ခုကို စာရင်းသွင်းခဲ့ပါတယ် — "ဖခင်ရဲ့ ရာထူးနဲ့ မလိုလားအပ်တဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကနေ တိုက်ရိုက် အကျိုးခံစားခဲ့ရတဲ့ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေ" လို့ဆိုပါတယ်။ Reuters စုံစမ်းမှုအရ အောင်ပြည့်စုံက ၂၀၁၃ မှာ ပြည်သူ့ဥယျာဉ် မြေနေရာကို ပြိုင်ဘက် တင်ဒါ မရှိဘဲ၊ စျေးကွက် နှုန်းရဲ့ ၁% အောက်ပဲ ပေးပြီး နှစ် ၃၀ အငှား ရခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာမှာ ထိုင်း ရဲတပ်ဖွဲ့က လက်နက် ပွဲစား ထွန်းမင်းလတ်ရဲ့ ပစ္စည်းတွေကို ရှာဖွေရာမှာ ဘန်ကောက် Belle Rama 9 က အခန်းကျယ် ကွန်ဒို ပိုင်ဆိုင်မှု စာချုပ်က အောင်ပြည့်စုံ အမည်နဲ့၊ ခင်သီရိသက်မွန်ရဲ့ ထိုင်း ဘဏ်စာအုပ်တွေကို တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ် (Justice For Myanmar, ဇန်နဝါရီ ၁၁၊ ၂၀၂၃)။ Justice For Myanmar ရဲ့ နောက် စုံစမ်းမှု တစ်ခုအရ — မူကြမ်း စာချုပ်တွေနဲ့ သတင်းစကားတွေကို အခြေခံတဲ့ စွပ်စွဲချက် ဖြစ်ပြီး တရားရုံး အတည်ပြုထားတာ မဟုတ်ပါ — သူတို့ဟာ ရွှေ ၈၀၀ ကီလိုဂရမ် (ဒေါ်လာ ၄၈ သန်းဝန်းကျင် တန်ဖိုး) ကို ထိုင်း၊ လာအို၊ ဟောင်ကောင် ကနေ ရောင်းချဖို့ ကြိုးပမ်းခဲ့ဖူးပါတယ်။

ခရိုနီ ဆိုတဲ့ စကားလုံးကိုလည်း နည်းနည်းဖြည့်ပြီး ပြောရပါမယ်။ Reuters ရဲ့ ၂၀၁၂ အထူး အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာ့ ခရိုနီ အရင်းရှင်တွေဟာ သန်းရွှေ လက်ထက်မှာ ကြီးပွားလာတဲ့ မိသားစု ၂၀ ထက် မပိုတဲ့ အစုအဖွဲ့ ငယ်လေးပါ — အဲဒီ အဝန်း အခု အထိ စီးပွားရေးရဲ့ ထိပ်မှာ ဆက်ထိုင် နေပါတယ်။ တေဇ ရဲ့ Htoo Group — ယိုစိမ့်လာတဲ့ ၂၀၀၇ အမေရိကန် သံတမန် ကြေးနန်းမှာ "အစိုးရရဲ့ နံပါတ်တစ် ခရိုနီ" လို့ ဖော်ပြခံရသူ (Justice For Myanmar, စက်တင်ဘာ ၂၇၊ ၂၀၂၁) — ရဲ့ နှစ်စဉ် ဝင်ငွေကို ဒေါ်လာ သန်း ၅၀၀ ဝန်းကျင်လို့ ခန့်မှန်း ကိုးကား ကြပါတယ် (ခန့်မှန်းချက် ဖြစ်ပါတယ်၊ စာရင်းစစ် ကိန်းမဟုတ်ပါ)။ အာဏာသိမ်းပြီးနောက်မှာတောင် Htoo Group က လောင်စာဆီ တင်သွင်းခွင့် လိုင်စင် အထူး အခွင့်အရေး ရခဲ့တယ်လို့ UNDP ရဲ့ ၂၀၂၄ မေ အစီရင်ခံစာမှာ မှတ်တမ်းတင် ထားပါတယ်။ ဇော်ဇော်ရဲ့ Max Myanmar / AYA Bank — AYA Bank ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာ (၂၀၂၂–၂၃) အရ ပိုင်ဆိုင်မှု ကျပ် ၇ ထရီလီယံ ရှိပါတယ်။ အောင်ကိုဝင်းရဲ့ KBZ Bank ဟာ ၂၀၁၀ နှစ်လယ်ပိုင်းမှာ ပိုင်ဆိုင်မှု ဒေါ်လာ ၈ ဘီလီယံဝန်းကျင် ရှိတဲ့ နိုင်ငံရဲ့ အကြီးဆုံး ပုဂ္ဂလိက ဘဏ် ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဘဏ် ပိုင်ဆိုင်မှုက ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှု မဟုတ်ဘူးဆိုတာ သိပါတယ် — ဒါပေမယ့် ပြိုကျနေတဲ့ ဘဏ်စနစ် တစ်ခုထဲမှာ ဘယ်လောက် ကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂလိက ငွေကြေး အင်ပါယာတွေ လည်ပတ်နေလဲ ဆိုတာကိုတော့ တိုင်းတာပေးပါတယ်။ မြေရှား ဘက်မှာလည်း ဇာတ်ခုံတင်ရင်ကို Global Witness က "အံ့သြဖွယ် ချမ်းသာ" (phenomenally rich) သွားသူလို့ ရေးခဲ့ပါတယ် — သူ့ နယ်မြေခံ ပြည်သူတွေ ချောင်းရေ အဆိပ်သင့်ပြီး ကျန်းမာရေး ထိခိုက်နေချိန်မှာပါ။

ဆန့်ကျင်ဘက် နှစ်ခုကို ယှဉ်ပြပါမယ်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ Fiscal Monitoring အရ ကျန်းမာရေးနဲ့ ပညာရေး ပေါင်း အသုံးစရိတ်ဟာ GDP ရဲ့ ၃.၆% (ဘဏ္ဍာနှစ် ၂၀၂၀) ကနေ ၁.၈% (၂၀၂၃) အထိ ထက်ဝက် ကျသွားခဲ့ပါတယ်။ BTI 2026 အစီရင်ခံစာအရ ကာကွယ်ရေး အသုံးစရိတ်က ၂၀၂၃/၂၄ မှာ ဘတ်ဂျက် တစ်ခုလုံးရဲ့ ၁၇% ဖြစ်ပြီး ကျန်းမာရေးနဲ့ ပညာရေး ပေါင်းထားတာထက် နှစ်ဆနီးပါး များပါတယ်။ လူတစ်ဦး ပျမ်းမျှ ဝင်ငွေ ဒေါ်လာ ၁,၂၀၀ ဝန်းကျင်၊ လူ ၃၇ သန်းကျော် ဆင်းရဲ (သို့) ဆင်းရဲရန် အန္တရာယ်မှာ ရှိတဲ့ နိုင်ငံမှာ လက်နက် ဝယ်ဖို့ ငွေ ရှိတယ်၊ လော်ဘီ လုပ်ဖို့ ဒေါ်လာ သန်းချီ ရှိတယ်၊ ဘန်ကောက် ကွန်ဒို ဝယ်ဖို့ ငွေ ရှိတယ် — ကျောင်းနဲ့ ဆေးရုံအတွက်ပဲ မရှိတာပါ။

ဒါကြောင့် ကျွန်တော့် နောက်ဆုံး အဖြေက ဒီလိုပါ။ မြန်မာပြည်ဟာ ဆင်းရဲလို့ ပျက်တဲ့ နိုင်ငံ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျောက်စိမ်း၊ ဓာတ်ငွေ့၊ မြေရှား၊ ကျွန်း၊ ပတ္တမြား — သယံဇာတ ပေါများတဲ့ နိုင်ငံပါ။ ပြဿနာက နိုင်ငံတော်ကို လုယူ ထားကြတာပါ။ နိုင်ငံတော်ရဲ့ လုပ်ငန်းဆောင်တာတွေ ပြိုကျသွားတဲ့ အချိန်မှာ အုပ်ချုပ်သူ ကွန်ရက်ကတော့ ပိုချမ်းသာ လာပါတယ်။ အစိုးရ ဘတ်ဂျက်ထဲ မဝင်တဲ့ အမြတ်ဝေစုတွေ၊ တင်ဒါ မရှိတဲ့ အငှားချုပ်တွေ၊ ဘတ်ဂျက် အပြင်ဘက် မီလစ်ရှာ စီးပွားရေးတွေ — ဒါတွေ အားလုံးက "failed state" ဆိုတဲ့ စကားလုံးရဲ့ နောက်ကွယ် အမှန်တရားပါ။ နိုင်ငံတော်က လူတိုင်းအတွက် မပျက်ပါဘူး။ အုပ်ချုပ်သူတွေ အတွက်ဆိုရင် ဒီနိုင်ငံတော်က အခုအထိ အလွန် ကောင်းစွာ အလုပ်လုပ် နေပါတယ် — သူတို့ရဲ့ ဘဏ်စာရင်းတွေအတွက်ပေါ့။ Failed state ဆိုပေမယ့် ဒေါ်လာ ဘီလျံနာတွေ ရှိနေတာကိုက ဒီနိုင်ငံရဲ့ ရောဂါ လက္ခဏာကို အတိအကျ ပြောပြနေတာပါ — နိုင်ငံ ပျက်တာ မဟုတ်ဘူး၊ နိုင်ငံကို လုယူထားကြတာပါ။

မျှဝေရန် — Facebook · X · Telegram ·